Çelik konstrüksiyon, makine imalatı, otomotiv yan sanayi ve tersane gibi sektörlerde kaynak, üretimin vazgeçilmez bir parçasıdır. Kaynak sırasında oluşan duman ise çoğu zaman sıradan bir "is" veya "sis" gibi algılanır. Oysa kaynak dumanı, ergiyen metal ve elektrotlardan açığa çıkan, solunabilir büyüklükte metal oksit partikülleri ve gazlardan oluşan karmaşık bir karışımdır. Uzun süreli maruziyet, yıllar sonra ortaya çıkan ciddi meslek hastalıklarına yol açabilir.
Bu hastalıklar yalnızca çalışanın sağlığını değil, işverenin hukuki ve mali durumunu da doğrudan etkiler. Meslek hastalığı tespit edildiğinde Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) tarafından açılan rücu davaları ve çalışan ya da yakınları tarafından açılan tazminat davaları, önemli mali yükler doğurabilir. Bu yazıda kaynak dumanının içeriğini ve sağlık etkilerini, meslek hastalığı ve rücu sürecinin nasıl işlediğini ve işverenin hangi önlemlerle bu riski yönetebileceğini ele alıyoruz.
Kaynak dumanının içeriği ve sağlık etkileri
Kaynak dumanının bileşimi; kaynak yöntemine, ana malzemeye, dolgu metaline, kaplamalara ve koruyucu gaza göre değişir. Uluslararası Kanser Araştırma Ajansı (IARC), 2017 yılında kaynak dumanını "insanlar için kanserojen" (Grup 1) olarak sınıflandırmıştır. Başlıca bileşenler ve ilişkilendirildikleri sağlık etkileri şöyledir:
| Bileşen | Tipik kaynağı | İlişkilendirilen sağlık etkileri |
|---|---|---|
| Demir oksit | Karbon çeliği kaynağı | Siderozis (akciğerde demir birikimi), solunum yolu tahrişi |
| Manganez | Çelik ve bazı elektrotlar | Manganizm olarak bilinen, Parkinson benzeri nörolojik bozukluklar |
| Altı değerlikli krom (Cr VI) | Paslanmaz çelik kaynağı | Akciğer kanseri, solunum yolu hasarı, astım |
| Nikel bileşikleri | Paslanmaz çelik ve nikel alaşımları | Akciğer ve burun boşluğu kanseri, solunum yolu hassasiyeti |
| Çinko oksit | Galvanizli malzemenin kaynağı | Metal dumanı ateşi (grip benzeri tablo) |
| Ozon ve azot oksitler | Gazaltı ve TIG kaynağı, yüksek akımlı işlemler | Akciğer tahrişi, ödem, kronik solunum yolu hastalıkları |
| Karbonmonoksit | Karbondioksit koruyucu gazlı kaynak, kapalı alanlar | Baş ağrısı, bilinç kaybı, yüksek konsantrasyonda ölüm |
Kronik bronşit ve KOAH, meslek astımı ve akciğer kanseri, uzun süreli maruziyetle ilişkilendirilen başlıca hastalıklardır. Bu hastalıkların ortak özelliği, genellikle uzun yıllar içinde ve sinsi biçimde gelişmeleridir; bu da maruziyetin geçmiş dönemde nasıl kontrol edildiğini sonradan kanıtlamayı zorlaştırır.
Meslek hastalığı nasıl tespit edilir?
5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu, meslek hastalığını sigortalının çalıştığı veya yaptığı işin niteliğinden dolayı tekrarlanan bir sebeple ya da işin yürütüm şartları yüzünden uğradığı geçici veya sürekli hastalık, bedensel veya ruhsal engellilik halleri olarak tanımlar. Meslek hastalığı tanısı, yetkili sağlık hizmet sunucularının raporları ve SGK Sağlık Kurulu kararıyla kesinleşir.
Tespit sürecinde çalışanın iş geçmişi, maruziyet süresi, işyerindeki ortam koşulları ve tıbbi bulgular birlikte değerlendirilir. İşyerinde yapılmış ortam ölçümleri, sağlık gözetimi kayıtları ve periyodik muayene sonuçları bu süreçte önemli rol oynar.
SGK rücu davası ve tazminat süreci
5510 sayılı Kanun'un 21. maddesine göre iş kazası veya meslek hastalığı, işverenin kastı ya da sigortalıların sağlığını koruma ve iş güvenliği mevzuatına aykırı hareketi sonucu meydana gelmişse, SGK tarafından sigortalıya veya hak sahiplerine yapılan ödemeler ile bağlanan gelirlerin başladığı tarihteki ilk peşin sermaye değeri toplamı, işverene ödettirilir. Bu ödeme işverenin kusur oranı dikkate alınarak belirlenir.
Meslek hastalıklarında rücu tutarları, iş kazalarına göre çoğu zaman daha yüksek olabilir. Bunun nedeni, hastalığın genellikle kalıcı nitelikte olması ve bağlanan gelirin uzun yıllar boyunca ödenmesidir. Ayrıca aynı işyerinde benzer koşullarda çalışan birden fazla kişide hastalık tespit edilmesi, işletme için tek bir davadan çok daha büyük bir mali yük oluşturabilir.
Buna ek olarak çalışan veya hak sahipleri, 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu kapsamında işverene karşı maddi ve manevi tazminat davası açabilir. Türk Borçlar Kanunu'nun 417. maddesi, işverenin iş sağlığı ve güvenliğini sağlamak için gerekli her türlü önlemi alma ve araç ve gereçleri noksansız bulundurma yükümlülüğünü düzenler.
Rücu ve tazminat davalarında mahkemeler genellikle iş güvenliği bilirkişilerinden kusur raporu alır. Bilirkişi incelemesinde; risk değerlendirmesinde kaynak dumanının ele alınıp alınmadığı, lokal emiş ve genel havalandırma sistemlerinin varlığı ve periyodik kontrol raporları, ortam ölçüm sonuçları, sağlık gözetimi kayıtları, eğitim belgeleri ve kişisel koruyucu donanım zimmetleri incelenir. Bu belgelerin eksik olması, işverenin kusur oranını doğrudan artırır.
Kaynak dumanına karşı korunma hiyerarşisi
6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ve Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik, risklerin kaynağında kontrol edilmesini ve toplu korunma önlemlerinin kişisel korunmaya öncelikli tutulmasını ister. Kanserojen bileşenler içeren işlemlerde ayrıca Kanserojen veya Mutajen Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik hükümleri dikkate alınır. Kaynak işlemleri için uygulanabilecek önlemler şu sırayla değerlendirilmelidir:
- Proses değişikliği: Mümkünse daha az duman üreten kaynak yöntemleri, parametreleri veya sarf malzemeleri seçilir; kaplamalı yüzeylerde kaplama kaynak öncesinde uygun şekilde temizlenir.
- Kaynağında emiş: Torç üzerine entegre emiş sistemleri, emiş kolları veya kaynak masası emişleri ile duman, çalışanın solunum bölgesine ulaşmadan yakalanır.
- Genel havalandırma: Lokal emişin yakalayamadığı dumanın ortamda birikmesini önlemek için yeterli genel havalandırma sağlanır.
- İdari önlemler: Kaynak alanlarının diğer çalışma alanlarından ayrılması, çalışma sürelerinin düzenlenmesi, kapalı alanlarda kaynak için özel izin ve gözetim prosedürleri uygulanır.
- Kişisel koruyucu donanım: Diğer önlemlere rağmen kalan riske karşı uygun filtreli solunum koruyucular veya temiz hava beslemeli kaynak maskeleri kullanılır; kullanım eğitimi verilir ve düzenli olarak denetlenir.
Kaynağında emiş sistemlerinin etkinliği, yakalama hızının ölçülmesiyle doğrulanabilir. Kaynak dumanı için önerilen hız değerleri ve ölçüm yöntemleri için lokal emiş hızı standartları ve ölçümü yazımıza göz atabilirsiniz.
Paslanmaz çelik kaynağında oluşan altı değerlikli krom ve nikel bileşikleri kanserojendir. Tank, silo veya gemi bölmesi gibi kapalı alanlarda yapılan kaynak ise duman birikimi, oksijen yetersizliği ve karbonmonoksit nedeniyle kısa sürede hayati tehlike oluşturabilir. Bu işlemler için genel önlemler yeterli değildir; özel risk değerlendirmesi, sürekli gaz ölçümü ve güçlendirilmiş havalandırma gerekir.
Ölçüm, sağlık gözetimi ve kayıt yönetimi
Olası bir inceleme veya davada işverenin elindeki en güçlü savunma, önlemlerin yalnızca alındığını değil, etkinliğinin de ölçüldüğünü gösteren kayıtlardır. Bu kapsamda şu belgeler düzenli olarak oluşturulmalı ve uzun süre saklanmalıdır:
- Kaynak işlemlerini ve kimyasal maruziyeti ayrıntılı olarak ele alan güncel risk değerlendirmesi,
- Havalandırma tesisatının periyodik kontrol raporları ve lokal emiş ölçüm sonuçları,
- Yetkili iş hijyeni laboratuvarlarınca yapılan kişisel maruziyet ölçümleri,
- İşe giriş ve periyodik sağlık muayeneleri, solunum fonksiyon testleri ve gerekli görülen tetkikler,
- Kaynak dumanı riskleri ve korunma yöntemlerine ilişkin eğitim kayıtları,
- Kişisel koruyucu donanım seçimi, zimmet ve değişim kayıtları.
Çalışanların riskleri ve korunma yöntemlerini bilmesi, önlemlerin sahada uygulanmasının ön koşuludur; bu nedenle temel İSG eğitimleri kapsamında kaynak dumanı ve kimyasal maruziyet konularının işe özgü olarak ele alınması önemlidir. Bursa'daki metal işleme ve otomotiv yan sanayi tesislerinde kaynak robotlarının yaygınlaşması maruziyeti azaltsa da, manuel kaynak, bakım-onarım ve taşlama işlerinde risk devam etmektedir.
İşverenlerin en sık yaptığı hatalar
- Kaynak dumanını yalnızca "toz" olarak değerlendirip kimyasal ve kanserojen riskleri risk değerlendirmesine yansıtmamak.
- Emiş sistemleri kurulduktan sonra performanslarını hiç ölçmemek.
- Toz maskesi olarak bilinen basit maskeleri kaynak dumanına karşı yeterli saymak.
- Kaynak alanını açık hol içinde, diğer çalışanları da etkileyecek şekilde konumlandırmak.
- Periyodik sağlık muayenelerinde maruziyete özgü tetkikleri eksik bırakmak.
- Ölçüm ve eğitim kayıtlarını düzenli arşivlememek.
PRD TEST olarak nasıl destek veriyoruz?
Havalandırma tesisatı periyodik kontrollerimizde kaynak atölyelerindeki lokal emiş sistemlerini ve genel havalandırmayı ölçüme dayalı olarak değerlendiriyor, sonuçları iyileştirme önerileriyle birlikte raporluyoruz. İSG eğitimlerimizde ise kaynak dumanı ve kimyasal maruziyet konularını çalışanların gerçek iş süreçleri üzerinden ele alıyoruz.
Ayrıntılı bilgi için havalandırma tesisatı periyodik kontrolü sayfamızı inceleyebilirsiniz.


