Kaldırma ve iletme operasyonlarında vinç ne kadar iyi bakımlı olursa olsun, tonlarca ağırlıktaki bir kalıbı kancada tutan şey çoğu zaman bir tekstil sapan, zincir veya çelik halattır. Kaza incelemeleri, vinç kazalarının önemli bir bölümünün vincin mekanik arızasından değil; hatalı sapanlama, keskin kenarların göz ardı edilmesi ve işaretçi ile operatör arasındaki iletişim kopukluğundan kaynaklandığını göstermektedir.

Bu yazıda sapan açısının kapasiteye etkisini sayısal örneklerle açıklıyor, sahada en sık gördüğümüz sapanlama ve işaretçi hatalarını, ilgili standartları ve işverenin bu konudaki sorumluluklarını ele alıyoruz.

Sapan Açısının Kapasiteye Etkisi

Sapanlamada en tehlikeli yanılgı, vektör kurallarının göz ardı edilmesidir. İki bacaklı bir sapanla yük kaldırılırken bacaklar arasındaki tepe açısı arttıkça, her bacaktaki gerilme kuvveti yükün yarısından çok daha büyük hale gelir. Bu artış doğrusal değildir; açı büyüdükçe hızla yükselir.

Her bacağa binen kuvvet şu şekilde hesaplanır: Bacak kuvveti = (Yük / 2) / cos(tepe açısı / 2). Aşağıdaki tabloda 10 tonluk bir yük için örnek değerler görülmektedir:

Bacaklar arası tepe açısıÇarpan (1/cos)Her bacağa binen kuvvet (10 t yük)
0° (dikey)1,005,0 t
60°1,15yaklaşık 5,8 t
90°1,41yaklaşık 7,1 t
120°2,0010,0 t
150°3,86yaklaşık 19,3 t

Tablonun gösterdiği gerçek şudur: Etiketinde 6 ton yazan iki sapanla 10 tonluk bir yük, "iki sapan toplam 12 ton taşır" düşüncesiyle kaldırılmaya çalışıldığında, tepe açısı 120 dereceye ulaştığında her bacağa 10 ton kuvvet biner ve sapanlar kapasitelerinin çok üzerinde yüklenir. Kısa sapan kullanımı veya geniş yüklerde bağlantı noktalarının birbirinden uzak olması, açıyı farkında olmadan büyütür.

Sahada pratik kural

Tepe açısını 90 derecenin altında tutmaya çalışın; bunun için sapan bacak boyu, bağlantı noktaları arasındaki mesafeden kısa olmamalıdır. Açının büyüdüğü durumlarda daha uzun sapan veya traversli (spreader beam) kaldırma tercih edin.

Keskin Kenarlar ve Koruyucu Kılıf İhmali

TS EN 1492-1 (dokuma yassı sapanlar) ve TS EN 1492-2 (yuvarlak sapanlar) standartlarına göre üretilen polyester sapanlar hafif, esnek ve yüke zarar vermeyen ekipmanlardır; ancak keskin kenarlara karşı son derece hassastır. Çelik sac paketleri, profil uçları veya kalıp köşeleri üzerinden çıplak olarak sarılan bir sapan, yük havaya kalktığında o kenara preslenir ve kapasitesinin çok altındaki bir yükte kesilerek kopabilir.

  • Keskin veya pürüzlü kenarlarda mutlaka poliüretan, kauçuk veya üretici onaylı kenar koruyucu kılıflar kullanılmalıdır.
  • Tekstil sapanlar sıcak yüzeylerde, asit veya alkali ortamlarda üretici talimatındaki sınırlar dışında kullanılmamalıdır.
  • Sapanlar düğümlenerek kısaltılmamalı, bükülmüş (burulmuş) halde yüklenmemelidir.
  • Boğma (choke) bağlamada sapanın kapasitesi düşer; etiket üzerindeki bağlama şekline göre kapasite tablosu kontrol edilmelidir.

Sapan Tipleri, Standartlar ve Kullanım Öncesi Kontrol

Kaldırma aksesuarları malzemesine göre farklı standartlara tabidir: tekstil sapanlar için TS EN 1492, zincir sapanlar için TS EN 818, çelik halat sapanlar için TS EN 13414 serisi esas alınır. Her sapanın üzerinde üretici, çalışma yük sınırı (WLL), malzeme, uzunluk ve izlenebilirlik bilgisini içeren bir etiket veya plaka bulunmalıdır. Tekstil sapanlarda renk kodu da kapasiteyi gösterir; ancak renk, etiketin yerine geçmez.

Her kaldırma öncesinde operatör veya sapancı tarafından şu kontroller yapılmalıdır:

  1. Etiket kontrolü: Etiket okunaklı mı, kapasite yüke ve bağlama şekline uygun mu?
  2. Gövde kontrolü: Tekstil sapanda kesik, yırtık, erime veya kimyasal hasar; zincirde uzama, çatlak veya ezilme; halatta tel kopuğu, ezilme veya kuş kafesi oluşumu var mı?
  3. Bağlantı elemanları: Kanca emniyet mandalı çalışıyor mu, kilit ve mapalarda deformasyon var mı?
  4. Karar: Şüpheli her sapan işaretlenerek kullanımdan çekilmeli, yetkin kişiye değerlendirilmelidir.

Sapanların saklanma koşulları da ömrünü doğrudan etkiler. Yere atılan, forklift tekerleği altında kalan, kaynak alanının yakınında bırakılan veya açık havada güneş altında tutulan sapanlar kısa sürede hasar görür. Kullanım sonrası sapanlar kuru, havadar ve kimyasallardan uzak bir askılıkta saklanmalı; zincir sapanlar korozyona karşı korunmalıdır. Her sapana bir envanter numarası verilmesi, periyodik kontrol ve imha kayıtlarının izlenebilirliğini sağlar. Kontrol sonucu uygunsuz bulunan sapanlar yalnızca "kullanma" etiketiyle kenara ayrılmamalı, yeniden sahaya dönmemesi için kesilerek imha edilmelidir.

Hangi hasarın sapanı kullanım dışı bırakacağına ilişkin ayrıntılı kriterler için sapan deformasyon kriterleri yazımıza göz atabilirsiniz.

İşaretçi (Sapancı) Hataları ve İletişim Kopukluğu

Tavan vinci veya mobil vinç operatörü, çoğu zaman kanca ucunu, yükün altını ve etrafındaki kör noktaları göremez. Bu noktada operasyonun gözü işaretçidir. İşaretçinin görevi yalnızca "kaldır" ve "indir" demek değil; yükün dengesini, çevredeki çalışanları, engelleri ve yükün salınımını sürekli izleyerek operatörü yönlendirmektir. Sahada en sık görülen hatalar şunlardır:

  • Birden fazla kişinin işaret vermesi: Operatör yalnızca belirlenmiş tek bir işaretçiden komut almalıdır. Tek istisna, herkesin verebileceği "acil dur" işaretidir.
  • Standart dışı işaretler: Kişiye özel el hareketleri yanlış anlaşılmaya açıktır. İşyerlerinde Güvenlik ve Sağlık İşaretleri Yönetmeliği, el işaretleri için standart hareketler tanımlar.
  • Görüş hattının kaybedilmesi: İşaretçi operatörü göremiyorsa telsiz ile net ve kısa komutlar kullanılmalı, iletişim koptuğunda hareket durdurulmalıdır.
  • Yükün altında veya salınım alanında durmak: İşaretçi dahil hiç kimse askıdaki yükün altında bulunmamalı, yük yönlendirmesi gerekiyorsa kılavuz halat (tag line) kullanılmalıdır.
  • Yükün ağırlığını tahmin etmek: Yük ağırlığı bilinmeden kaldırma yapılmamalı; kalıp ve parça ağırlıkları teknik resim veya tartım ile belirlenmelidir.

Güvenli bir kaldırmada operatör, işaretçi ve sapancı aynı plan üzerinde anlaşmış bir ekiptir. "Nasılsa her gün kaldırıyoruz" rahatlığı, en ciddi kazaların başlangıç noktasıdır.

Mevzuat, Periyodik Kontrol ve İşverenin Sorumluluğu

6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ve İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği, kaldırma ekipmanlarının ve aksesuarlarının güvenli kullanımını işverenin sorumluluğuna bırakır. Yönetmeliğin Ek-III bölümü, kaldırma ve iletme ekipmanlarının yetkili kişilerce periyodik kontrolünü öngörür; bu kontroller genel olarak yılda en az bir kez yapılır, kullanım koşulları ağırsa daha sık planlanır.

İşverenin bu alandaki temel yükümlülükleri şöyle özetlenebilir:

  • Kaldırma operasyonları için risk değerlendirmesi yapılması ve kritik kaldırmalar için yazılı kaldırma planı hazırlanması,
  • Operatör, sapancı ve işaretçilerin eğitimli ve yetkin olmasının sağlanması,
  • Sapan ve aksesuarların envanterinin tutulması, periyodik kontrollerinin yaptırılması ve uygunsuz olanların imha edilmesi,
  • Kaldırma alanının sınırlandırılması ve yetkisiz geçişlerin engellenmesi.

Kritik kaldırmalar için yazılı kaldırma planı

Rutin kaldırmalar standart talimatlarla yönetilebilir; ancak bazı operasyonlar önceden yazılı bir plan gerektirir. Vincin kapasitesine yakın yükler, iki vinçle yapılan tandem kaldırmalar, ağırlık merkezi belirsiz veya dengesiz yükler, çalışanların veya tesisatların üzerinden geçen kaldırmalar ve enerji hatlarına yakın çalışmalar bu kapsamdadır. Bir kaldırma planında en az şu bilgiler yer almalıdır:

  • Yükün ağırlığı, boyutları ve ağırlık merkezinin konumu,
  • Kullanılacak vinç, sapan ve aksesuarlar ile bunların kapasiteleri,
  • Sapanlama şekli, bacak açısı ve kenar koruma önlemleri,
  • Kaldırma güzergahı, yasak alan sınırları ve yükün bırakılacağı yer,
  • Operatör, sapancı ve işaretçinin isimleri ile iletişim yöntemi,
  • Rüzgar, zemin ve görüş koşullarına ilişkin durdurma kriterleri.

Plan, operasyon öncesinde ekiple birlikte kısa bir toplantıda gözden geçirilmeli ve herkesin kendi rolünü anladığından emin olunmalıdır. Çoğu ciddi kaza, "herkes ne yapacağını biliyor" varsayımıyla başlayan kaldırmalarda yaşanır.

Bursa'daki kalıp ve metal işleme tesislerinde tavan vinçleri yoğun kullanıldığı için operatör yetkinliği ayrıca önem taşır; bu konuda tavan vinci operatörleri için MYK zorunluluğu yazımız ek bilgi sunar.

PRD TEST Olarak Nasıl Destek Veriyoruz?

PRD TEST olarak kaldırma ve iletme ekipmanları muayenesi kapsamında vinçlerle birlikte sapan, zincir, kanca ve diğer kaldırma aksesuarlarının periyodik kontrollerini yapıyor, sonuçları EKİPNET kayıtlı raporlarla belgeliyoruz.

Kontrol sırasında gözlemlediğimiz sapanlama ve işaretleşme uygulamalarını da raporumuza not ederek, işletmenizin kaldırma operasyonlarını daha güvenli hale getirmesine yardımcı olmayı hedefliyoruz.