Bir yangın anında sprinkler hatlarını, yangın dolaplarını ve hidrantları besleyecek olan ana ekipman yangın pompasıdır. Pompa odasına girildiğinde düğmeye basılıp motorun döndüğünü görmek, bu ekipmanın göreve hazır olduğunu göstermez. Pompanın tasarımda öngörülen debiyi, öngörülen basınçta sağlayıp sağlamadığı ancak sahada ölçümle anlaşılır. Yangın pompası performans test eğrisi, bu ölçüm sonuçlarının debi-basınç (Q-H) grafiğine aktarılmış halidir.
Performans eğrisi, pompanın fabrikadan çıktığı andaki karakteristiği ile bugünkü durumunu karşılaştırmayı sağlar. Çark aşınması, emme hattı sorunları veya motor devir kaybı zamanla eğriyi aşağı doğru kaydırır. Bu yazıda eğrinin nasıl okunduğunu, NFPA 20 ve NFPA 25'teki kritik test noktalarını ve sahada doğru bir testin nasıl yapılacağını adım adım anlatıyoruz.
Performans eğrisi neyi gösterir?
Santrifüj bir pompada debi arttıkça basınç düşer. Performans eğrisi, yatay eksende debiyi (litre/dakika, m³/saat veya GPM), dikey eksende ise pompanın ürettiği net basıncı (bar veya metre su sütunu) gösterir. Net basınç, basma tarafındaki basınçtan emme tarafındaki basıncın çıkarılmasıyla bulunur. Emme basıncının hesaba katılmadığı ölçümler, özellikle pozitif emmeli depolarda pompanın olduğundan daha iyi görünmesine yol açabilir.
Yangın pompaları, genel amaçlı pompalardan farklı olarak düz ve kararlı bir eğriye sahip olacak şekilde tasarlanır. Amaç, yangının büyümesiyle açılan sprinkler sayısı arttığında basıncın aniden çökmemesidir. Pompa etiketinde yazan anma debisi ve anma basıncı, eğrinin tasarım noktasını tanımlar.
NFPA 20'ye göre üç kritik test noktası
NFPA 20, yatay ayrık gövdeli ve benzeri santrifüj yangın pompaları için eğrinin üç noktasında sağlanması gereken kriterleri tanımlar:
| Test noktası | Debi | Kabul kriteri | Neyi gösterir? |
|---|---|---|---|
| Churn (sıfır debi) | %0 | Basınç, anma basıncının %140'ını aşmamalı | Tesisatın maruz kalacağı en yüksek basınç |
| Anma noktası | %100 | Anma basıncına ulaşılmalı | Pompanın tasarım noktasındaki kapasitesi |
| Aşırı yük noktası | %150 | Basınç, anma basıncının %65'inin altına düşmemeli | Beklenmeyen yüksek talepte pompanın dayanımı |
Örneğin anma değerleri 10 bar ve 1.000 GPM olan bir pompada sıfır debideki basınç 14 barı geçmemeli, 1.000 GPM'de 10 bar sağlanmalı ve 1.500 GPM'de basınç 6,5 barın altına inmemelidir. Churn basıncının yüksek olması tesisatın basınç sınıfını aşarak boru ve bağlantı elemanlarına zarar verebilir; aşırı yük noktasında basıncın çökmesi ise yangın büyüdüğünde sistemin yetersiz kalacağı anlamına gelir.
Avrupa standardı TS EN 12845'e göre projelendirilen sprinkler sistemlerinde pompa seçimi ve test kriterleri bu standardın kendi gereklerine göre değerlendirilir. Değerlendirme, sistemin hangi standarda göre tasarlandığı dikkate alınarak yapılmalı; iki standardın kriterleri birbirine karıştırılmamalıdır.
Yıllık test ve kabul eğrisiyle karşılaştırma
NFPA 25, su bazlı yangın koruma sistemlerinin muayene, test ve bakımını düzenler ve yangın pompalarının yılda en az bir kez debi altında test edilmesini öngörür. Yıllık testte elde edilen net basınç değerleri, pompanın kabul testi sırasında elde edilen eğri (veya üretici test eğrisi) ile karşılaştırılır. NFPA 25'e göre ölçülen net basıncın, aynı debideki başlangıç değerinin yaklaşık %95'inin altına düşmesi performans kaybı olarak değerlendirilir ve nedeni araştırılmalıdır.
Bu karşılaştırmanın anlamlı olabilmesi için kabul testi eğrisinin tesiste saklanması gerekir. Sahada sıkça karşılaşılan sorunlardan biri, devreye alma belgelerinin kaybolmuş olmasıdır. Bu durumda üreticiden seri numarasına özel test eğrisi talep edilmeli ve mevcut ölçüm referans kabul edilerek sonraki yıllar için eğilim takibi başlatılmalıdır.
Sahada performans testi nasıl yapılır?
- Ön kontroller: Emme ve basma vanalarının tam açık olduğu, su deposu seviyesinin yeterli olduğu, pompa odası sıcaklığı, dizel pompalarda yakıt, akü ve soğutma sistemi kontrol edilir.
- Otomatik devreye girme testi: Test drenaj vanası açılarak sistem basıncı düşürülür; jokey pompanın, ardından ana pompanın basınç anahtarı ayarına göre otomatik devreye girdiği ve devreye girme basınçları kaydedilir.
- Churn ölçümü: Pompa sıfır debide çalıştırılır; emme basıncı, basma basıncı ve devir sayısı kaydedilir. Pompa gövdesinin aşırı ısınmasını önleyen sirkülasyon tahliye vanasının çalıştığı kontrol edilir.
- %100 ve %150 debi ölçümleri: Test hattı vanası kademeli olarak açılır. Debi, kalibre edilmiş debimetre ile veya test kolektöründen hortum-lans düzeniyle pitot ölçümü yapılarak belirlenir. Her noktada basınçlar ve devir sayısı birlikte kaydedilir.
- Devir düzeltmesi: Ölçüm sırasındaki devir sayısı anma devrinden farklıysa, benzerlik (afinite) yasalarıyla sonuçlar anma devrine düzeltilir: debi devirle doğru orantılı, basınç ise devrin karesiyle orantılı değişir.
- Eğrinin çizilmesi ve değerlendirme: Düzeltilmiş net basınç değerleri grafiğe aktarılır, NFPA 20 kriterleri ve kabul eğrisiyle karşılaştırılır; sapmalar yorumlanarak raporlanır.
Yüksek debili testlerde açık alana verilen su, yüksek basınçlı hortumların savrulmasına ve zemin kaymasına neden olabilir. Hortumlar sabitlenmeli, alan güvenlik şeridiyle ayrılmalıdır. Ayrıca test süresince sistemin yangına müdahale kapasitesinin kısıtlanabileceği dikkate alınarak tesis yönetimi ve varsa izleme merkezi önceden bilgilendirilmelidir.
Pompa grubunun diğer bileşenleri de test edilmelidir
Performans eğrisi pompanın hidrolik kapasitesini gösterir; ancak bir yangın pompa grubu yalnızca ana pompadan ibaret değildir. Gerçek bir yangında pompanın zamanında ve kesintisiz çalışması için aşağıdaki bileşenlerin de kontrol edilmesi gerekir:
- Jokey (basınç tamamlama) pompası: Küçük kaçaklar nedeniyle düşen sistem basıncını tamamlar. Jokey pompanın çok sık devreye girmesi, tesisatta giderilmesi gereken bir kaçağın işaretidir. Devreye girme ve durma basınçlarının ana pompanın devreye girme basıncından yeterince yüksek ayarlanmış olması gerekir.
- Kontrol panelleri: Ana pompanın basınç anahtarlarıyla otomatik devreye girdiği, ancak basınç yeniden yükseldiğinde otomatik olarak durmadığı (yalnızca elle durdurulabildiği) kontrol edilir. Faz kaybı, ters faz ve arıza sinyallerinin izleme noktalarına iletildiği doğrulanır.
- Dizel pompa donanımı: Yakıt seviyesi, çift akü grubu ve şarj redresörleri, soğutma devresi, egzoz hattı ve ardışık marş denemeleri test edilir. Dizel pompalar düzenli çalıştırılmadığında en sık akü ve yakıt kaynaklı sorunlar yaşanır.
- Enerji besleme güvenilirliği: Elektrikli pompanın besleme hattının, binanın genel şalteri kapatıldığında dahi enerjili kalacak şekilde ayrı ve korunmuş olarak düzenlenmesi gerekir.
- Su deposu ve emme düzeni: Depo hacminin tasarım süresince yeterli olduğu, emme süzgeçlerinin temiz olduğu ve seviye alarmının çalıştığı doğrulanır.
Eğri sapmalarının olası nedenleri
- Tüm noktalarda düşük basınç: Düşük devir (dizel regülatör ayarı, elektrik motorunda gerilim düşümü), çark aşınması veya ters dönüş.
- Yüksek debide ani basınç düşüşü: Emme hattında kısıtlama, tıkalı süzgeç, yetersiz emme çapı veya kavitasyon.
- Churn basıncının yüksek çıkması: Pozitif emme basıncının hesaba katılmaması veya pompanın tesisata göre gereğinden büyük seçilmiş olması.
- Ölçüm tutarsızlıkları: Kalibrasyonsuz manometreler veya debimetre hatları; bu nedenle ölçüm ekipmanının kalibrasyon kaydı rapora eklenmelidir.
Mevzuat ve işverenin sorumluluğu
Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik, yangın söndürme sistemlerinin her an çalışır durumda tutulmasını ve periyodik bakımlarının yapılmasını bina sahibi veya işletme yönetimine yükler. 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ve İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği kapsamında da yangın söndürme tesisatının yetkili kişilerce periyodik kontrolü işverenin sorumluluğundadır. İtfaiye uygunluk süreçlerinde istenen belgeler için itfaiye ruhsatı için gerekli yangın raporları yazımıza bakabilirsiniz.
Pompa performansı, sprinkler sisteminin bütününden bağımsız değildir. Pompa ne kadar iyi çalışırsa çalışsın, tıkalı veya engellenmiş sprinkler başlıkları sistemin etkinliğini düşürür; bu konuyu sprinkler sistemleri ve bakım standartları yazımızda ele aldık. Bursa'daki büyük depolama alanlarına sahip lojistik ve otomotiv tesislerinde pompa kapasitesi çoğu zaman tesisin sonradan büyümesiyle yetersiz kalır; kapasite değişikliklerinde hidrolik hesabın güncellenmesi gerekir.
PRD TEST olarak nasıl destek veriyoruz?
Yangın söndürme tesisatı periyodik kontrollerimizde pompaları yalnızca çalıştırıp gözlemlemekle kalmıyor; emme ve basma basıncı, debi ve devir ölçümleriyle performans eğrisini çıkarıyor, sonuçları ilgili standart kriterleri ve mevcutsa kabul testi eğrisiyle karşılaştırıyoruz. Sapma tespit edilen durumlarda olası nedenleri ve önerilen aksiyonları raporda açıkça belirtiyoruz.
Kapsam ve planlama için yangın söndürme tesisatı muayenesi hizmet sayfamızı inceleyebilirsiniz.
