İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği, işyerlerinde kullanılan makine, tesisat ve donanımların periyodik kontrol takvimini ve kontrol esaslarını belirleyen temel düzenlemedir. 2026 yılında periyodik kontrol planınızı hazırlarken yalnızca "hangi ekipman, hangi sıklıkla" sorusunu değil, kontrolü kimin yaptığını, raporun hangi bilgileri içerdiğini ve tespit edilen eksiklerin nasıl kapatıldığını da sorgulamanız gerekir.
Son yıllarda uygulamada en belirgin değişim, kontrolü yapan kişilerin EKİPNET sistemi üzerinden kayıt altına alınması ve raporların izlenebilir hale gelmesi oldu. Salt gözle yapılan ve ölçüm değeri içermeyen raporların yerini, kalibre cihazlarla yapılan testlere dayanan kayıtlar alıyor. Bu yazıda 2026 itibarıyla uyulması gereken temel kuralları, işverenin sorumluluklarını ve en sık karşılaşılan uyum hatalarını ele alıyoruz.
Yönetmelik ve eklerinde yapılan değişiklikler Resmî Gazete ile yayımlanır. Bu rehber genel çerçeveyi açıklar; kontrol planınızı kesinleştirirken yönetmeliğin yürürlükteki konsolide metnini ve Bakanlık duyurularını esas almanızı öneririz.
Yönetmeliğin Kapsamı ve Yasal Dayanağı
Yönetmelik, 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu'na dayanır ve işyerinde kullanılan her türlü makine, alet, tesisat ve donanımı kapsar. İşverenin temel yükümlülükleri şunlardır:
- İş ekipmanını yapılan işe uygun seçmek ve çalışanların güvenli kullanımını sağlamak,
- Kurulumu ve kullanım koşulları güvenliği etkileyen ekipmanlarda ilk kullanım öncesi ve kurulum sonrası kontrolleri yaptırmak,
- Bozulmaya yol açan etkilere maruz kalan ekipmanların Ek-III'te belirtilen süre ve esaslara göre periyodik kontrollerini yaptırmak,
- Olağan dışı durumlardan (kaza, doğal afet, uzun süreli kullanım dışı kalma, tadilat) sonra ekipmanı yeniden kontrol ettirmek,
- Kontrol sonuçlarını kayıt altına almak ve denetimlerde ibraz edilebilir şekilde saklamak.
Makine Emniyeti Yönetmeliği (2006/42/AT) ise ekipmanın piyasaya arzındaki tasarım ve imalat şartlarını düzenler. İki düzenleme birbirini tamamlar: CE işaretli yeni bir makine de işyerinde kullanıldığı sürece periyodik kontrol yükümlülüğüne tabidir.
EKİPNET ve Periyodik Kontrolü Kimler Yapabilir?
Periyodik kontroller, Yönetmelikte tanımlanan mesleki yeterliliğe sahip makine mühendisleri, elektrik mühendisleri ve ilgili alanlardaki teknikerler gibi yetkin kişiler tarafından yapılır. Bu kişilerin Bakanlığın elektronik kayıt sistemi olan EKİPNET'e kayıtlı olması gerekir. Kayıt, kontrolü yapan kişinin kimliğini ve yetkinlik alanını izlenebilir kılar.
Uygulamada işverenlerin dikkat etmesi gereken noktalar şunlardır:
- Rapordaki kontrol personelinin EKİPNET kaydının ve yetkinlik alanının ekipman türüyle uyumlu olduğunu doğrulayın.
- Raporların ölçüm cihazı bilgilerini ve cihazların kalibrasyon durumunu içerdiğinden emin olun.
- TS EN ISO/IEC 17020 kapsamında akredite muayene kuruluşlarıyla çalışmak, yönetim sistemi ve tarafsızlık açısından ek güvence sağlar; bazı sözleşme, sigorta ve ana sanayi tedarikçi şartlarında akreditasyon ayrıca istenebilir.
Sahaya gelmeden hazırlanan, bir önceki yılın raporundan kopyalanan veya ölçüm değeri içermeyen raporlar; bir kaza sonrasında hem işvereni hem de raporu düzenleyeni ciddi sorumlulukla karşı karşıya bırakır.
Ek-III Periyodik Kontrol Süreleri: Genel Bakış
Ek-III, ekipman gruplarına göre periyodik kontrollerin azami sürelerini ve kontrollerde esas alınacak standartları belirler. Aşağıdaki tablo sanayi tesislerinde en sık karşılaşılan gruplar için genel bir çerçeve sunar; kesin süre için ekipmanın türüne karşılık gelen Ek-III satırı ve üretici talimatı birlikte değerlendirilmelidir.
| Ekipman Grubu | Tipik Azami Periyot | Öne Çıkan Kontroller |
|---|---|---|
| Kaldırma ve iletme ekipmanları (vinç, forklift, caraskal, platform) | En fazla 1 yıl | Yük testleri, fren, halat/zincir, kanca, limit şalterleri |
| Basınçlı kaplar ve kompresörler | Ek-III'te türüne göre belirtilen süre | Emniyet ventili, manometre, cidar kalınlığı, hidrostatik test |
| Elektrik tesisatı ve topraklama | En fazla 1 yıl | Topraklama direnci, süreklilik, kaçak akım koruma |
| Yangın söndürme ve algılama tesisatı | En fazla 1 yıl (ara bakımlar standarda göre) | Pompa performansı, vana ve alarm testleri, dedektör fonksiyonu |
| Havalandırma ve iklimlendirme tesisatı | En fazla 1 yıl | Debi, hava hızı, filtre ve fan durumu |
| İş makineleri | En fazla 1 yıl | Fren, direksiyon, hidrolik sistem, ROPS/FOPS |
Bu süreler azami sürelerdir. Üç vardiya çalışan bir tavan vinci ile ayda birkaç kez kullanılan bir caraskalın aynı riski taşıdığı düşünülemez. Risk değerlendirmesi sonucunda daha kısa aralık belirlemek işverenin takdirindedir. Kaldırma ekipmanları için ayrıntılı bilgi kaldırma ve iletme ekipmanları muayenesi sayfamızda yer alıyor.
Görsel Kontrolden Ölçüme Dayalı Muayeneye
Güncel uygulamanın en önemli beklentisi, raporun ekipmanın gerçek durumunu sayısal verilerle ortaya koymasıdır. Örneğin:
- Kaldırma ekipmanlarında statik ve dinamik yük testleri, kanca ağız açıklığı ve halat çapı ölçümleri,
- Basınçlı kaplarda ultrasonik kalınlık ölçümü, emniyet ventili açma basıncının doğrulanması ve gerektiğinde hidrostatik test,
- Elektrik tesisatında topraklama direnci, izolasyon direnci ve kaçak akım rölesi açma süresi ölçümleri,
- Kritik kaynaklı bağlantılarda penetrant, manyetik parçacık veya ultrasonik gibi tahribatsız muayene yöntemleri.
Tahribatsız muayene yöntemlerinin hangi durumda tercih edildiğini tahribatsız muayene (NDT) yöntemleri yazımızda ayrıntılı olarak ele aldık.
Uygunsuzluk Tespiti ve Takip Kontrolü
Periyodik kontrolün değeri, tespit edilen eksikliklerin nasıl kapatıldığıyla ölçülür. Sağlıklı bir süreç şu adımları izler:
- Sınıflandırma: Rapordaki bulgular, ekipmanın güvenli kullanımını doğrudan etkileyenler ve iyileştirme önerileri olarak ayrılır.
- Kullanım kararı: Güvenliği doğrudan etkileyen bir uygunsuzluk varsa ekipman etiketlenerek kullanım dışı bırakılır.
- Düzeltici faaliyet: Onarım yetkin kişilerce yapılır, değiştirilen parçalar ve yapılan işlemler kayıt altına alınır.
- Takip kontrolü: Onarım sonrası ekipman yeniden kontrol edilir ve uygunluğu raporla belgelenir.
- Kayıt ve planlama: Bir sonraki periyodik kontrol tarihi bakım planına işlenir.
En sık rastlanan hata, uygunsuzluk içeren raporun dosyaya kaldırılması ve ekipmanın kullanılmaya devam etmesidir. Bir kaza sonrasında bu rapor, işverenin riski bildiği halde önlem almadığının kanıtı haline gelir.
İlk Kontrol, Olağan Dışı Durumlar ve Kayıt Düzeni
Periyodik kontrol takvimi yalnızca yıllık döngüden ibaret değildir. Yönetmelik, bazı durumlarda takvimden bağımsız olarak ekipmanın yeniden kontrol edilmesini ister:
- Kurulum sonrası ve ilk kullanım öncesi: Güvenliği kurulum koşullarına bağlı olan ekipmanlar (örneğin kurulumu yeni tamamlanan bir tavan vinci veya yeni bağlanan bir basınçlı kap) kullanıma alınmadan önce kontrol edilmelidir.
- Yer değiştirme: Sökülüp başka bir yere kurulan ekipman, yeni konumunda yeniden kontrol edilmelidir.
- Kaza ve hasar: Devrilme, çarpma, aşırı yükleme veya yangına maruz kalma gibi olaylardan sonra ekipman, periyodik kontrol tarihi beklenmeden incelenmelidir.
- Önemli tadilat ve onarım: Taşıyıcı elemanlara, emniyet düzeneklerine veya kumanda sistemine yapılan müdahaleler kontrolü gerektirir.
- Uzun süreli kullanım dışı kalma: Uzun süre çalıştırılmayan ekipman, yeniden devreye alınmadan önce kontrol edilmelidir.
Bu kontroller de periyodik kontrol raporları gibi kayıt altına alınmalı ve ekipmanın geçmişine işlenmelidir. Böylece bir sonraki kontrolü yapacak kişi, ekipmanın yaşadığı olaylardan haberdar olur.
Kayıtların saklanması ve denetime hazırlık
İş müfettişleri, ana sanayi denetçileri ve sigorta eksperleri periyodik kontrol raporlarını sıklıkla talep eder. Raporların dağınık klasörlerde veya e-posta eklerinde kalması, denetim sırasında ciddi zaman kaybına ve eksik görünüme yol açar. İyi bir kayıt düzeni için:
- Her ekipman için tek bir kimlik numarası kullanın ve rapor, bakım ve onarım kayıtlarını bu numarayla ilişkilendirin.
- Raporların süresinin dolmasına belirli bir süre kala uyarı veren basit bir takip çizelgesi veya bakım yazılımı kullanın.
- Ekipmanın üzerine son kontrol tarihini ve sonucunu gösteren bir etiket yerleştirin.
- Kullanım dışı bırakılan ekipmanları envanterden düşürmeyin; durumunu ve gerekçesini kayıtta tutun.
İşveren İçin 2026 Uyum Kontrol Listesi
- Tüm iş ekipmanlarının güncel bir envanterini çıkarın; seri numarası, konum ve kullanım yoğunluğunu kaydedin.
- Her ekipman için Ek-III süresini ve risk değerlendirmesine göre belirlenen gerçek periyodu tanımlayın.
- Kontrol personelinin EKİPNET kaydını ve yetkinlik alanını doğrulayın.
- Raporların ölçüm sonuçlarını ve kullanılan cihazların kalibrasyon bilgisini içerdiğini kontrol edin.
- Uygunsuzluklar için sorumlu ve termin belirleyin, takip kontrollerini planlayın.
- Kullanıcı ve operatör eğitimlerini ekipman değişikliklerine göre güncelleyin.
Periyodik kontrol, denetimde gösterilecek bir dosya değil; ekipmanın bir sonraki kontrole kadar güvenle çalışacağına dair mühendislik kanaatidir.
PRD TEST Olarak Nasıl Destek Veriyoruz?
PRD TEST KONTROL HİZMETLERİ A.Ş. olarak Bursa ve çevresindeki sanayi tesislerinde iş ekipmanlarının periyodik kontrollerini EKİPNET kayıtlı mühendis ve teknikerlerimizle yürütüyoruz. Ekipman envanterinizi çıkarıyor, Ek-III sürelerine ve risk değerlendirmenize göre kontrol takviminizi oluşturuyor, kontrolleri kalibre ölçüm cihazlarıyla gerçekleştiriyoruz.
Raporlarımızda ölçüm sonuçlarını, uygunsuzlukları ve önerilen düzeltici faaliyetleri açık biçimde paylaşıyor; onarım sonrası takip kontrolleriyle kayıtlarınızın tutarlı kalmasına yardımcı oluyoruz.
