Forklift periyodik kontrolü, forkliftin yetkili bir kişi tarafından en az yılda bir; belge incelemesi, gözle muayene, fonksiyon testleri ve yük testi aşamalarından geçirilerek güvenli kullanıma uygun olup olmadığının belirlenmesidir. Kontrolün dayanağı İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği Ek-III'tür ve sonuç EKİPNET kayıtlı bir raporla belgelenir.
Depolardan üretim hatlarına kadar hemen her işletmede kullanılan forkliftler, iş kazası istatistiklerinde de sürekli üst sıralarda yer alır. Bu kazaların bir kısmı operatör davranışından, önemli bir kısmı ise fark edilmemiş mekanik kusurlardan kaynaklanır: aşınmış bir çatal, uzamış bir kaldırma zinciri ya da tutmayan bir park freni. Bu rehberde forklift periyodik kontrolünün hangi aşamalardan oluştuğunu, hangi parçaların hangi kriterlere göre değerlendirildiğini ve yük testinin nasıl yapıldığını ayrıntılı olarak anlatıyoruz.
Yasal Dayanak ve Kontrol Periyodu
Forkliftler, İş Ekipmanları Yönetmeliği kapsamında kaldırma ve iletme ekipmanı olarak sınıflandırılır. Yönetmelik Ek-III, bu ekipmanlar için azami kontrol periyodunu bir yıl olarak belirler ve kontrollerin ilgili standartlar ile üretici talimatları dikkate alınarak yapılmasını ister. Forkliftlerin güvenlik şartları için TS EN ISO 3691-1 (endüstriyel kamyonlar), kullanımdaki çatalların muayenesi ve onarımı için ise ISO 5057 temel referanslardır.
Periyodik kontrol tek başına yeterli değildir. Forklift güvenliği üç katmanlı bir kontrol sistemine dayanır:
| Kontrol türü | Kim yapar? | Sıklık | Amaç |
|---|---|---|---|
| Kullanım öncesi kontrol | Operatör | Her vardiya başı | Bariz arıza, kaçak ve eksikliklerin günlük tespiti |
| Periyodik bakım | Servis / bakım ekibi | Üreticinin öngördüğü çalışma saati veya süre | Yağ, filtre, ayar ve aşınan parçaların yenilenmesi |
| Periyodik kontrol | Yetkili kişi (mühendis / tekniker) | En az yılda bir | Güvenli kullanıma uygunluğun bağımsız değerlendirilmesi ve raporlanması |
| Olağandışı durum kontrolü | Yetkili kişi | Kaza, devrilme, ciddi onarım veya uzun süreli kullanım dışı kalma sonrası | Ekipmanın yeniden kullanılabilirliğinin doğrulanması |
Ek-III'teki bir yıllık süre azami süredir. Üç vardiya çalışan, dökümhane veya kimya tesisi gibi agresif ortamlarda kullanılan ya da sık hasar gören forkliftlerde risk değerlendirmesi sonucunda daha kısa aralıklar belirlenmesi hem mevzuatın ruhuna hem de sahadaki gerçeklere uygundur.
Forklift Periyodik Kontrolü Adım Adım Nasıl Yapılır?
Sahada uygulanan kontrol, belirli bir sırayı izler. Bu sıra, önce güvenli olmayan bir durumu tespit edip testlere geçmeden durdurmayı, sonra da ekipmanın yük altındaki davranışını değerlendirmeyi amaçlar.
- Ön hazırlık ve güvenli alan: Kontrol düz, sağlam ve yeterli yükseklikte bir alanda yapılır. Test alanı çevre trafiğinden ayrılır, test yükleri ve ölçüm aletleri hazırlanır.
- Belge ve kimlik kontrolü: Seri numarası, model, kapasite ve üretim yılı, forkliftin tip etiketiyle karşılaştırılır. Kullanım kılavuzu, yük diyagramı, varsa ataşman diyagramı, önceki periyodik kontrol raporu ve bakım kayıtları incelenir.
- Gözle muayene: Şasi, direk (mast), çatal taşıyıcı, çatallar, kaldırma zincirleri, hidrolik silindirler, hortumlar, operatör koruma tavanı, lastikler ve kabin donanımı hasar, çatlak, deformasyon ve kaçak açısından incelenir.
- Ölçümler: Çatal kalınlığı, çatal uç yükseklik farkı, çatal açısı ve kaldırma zinciri uzaması ölçülür; sonuçlar kabul kriterleriyle karşılaştırılır.
- Yüksüz fonksiyon testleri: Kaldırma, indirme, öne ve arkaya yatırma (tilt), yan kaydırma, direksiyon, servis ve park freni, korna, aydınlatma, geri vites ikazı ve acil durdurma fonksiyonları denenir.
- Yük testi: Yük diyagramına göre belirlenen test yüküyle kaldırma, belirli yükseklikte tutma ve indirme yapılır; direk kayması, yatırma kayması ve hidrolik kaçaklar gözlenir.
- Değerlendirme ve raporlama: Bulgular "uygun", "uygun, önerili" veya "uygun değil" şeklinde sınıflandırılır. Rapor EKİPNET'e kaydedilir ve işverene teslim edilir.
Forklift Kontrol Listesi: Hangi Parçalar İncelenir?
Aşağıdaki liste, periyodik kontrolde yetkili kişinin incelediği başlıca bileşenleri ve her birinde aranan bulguları özetler. Ekipmanın tipine, yakıt sistemine ve ataşmanlarına göre liste genişler.
Direk ve kaldırma sistemi
- Direk profilleri: Çatlak, eğilme, kaynak hasarı ve ray yüzeylerinde aşırı aşınma.
- Direk makaraları ve rulmanlar: Boşluk, sıkışma ve düzensiz hareket.
- Kaldırma zincirleri: Uzama, pas, kıvrılmış veya sıkışmış bakla, pim çıkıntısı, çatlamış plaka ve zincir bağlantı cıvatalarının durumu. İki zincir arasındaki gerginlik farkı da kontrol edilir.
- Hidrolik silindirler ve hortumlar: Kaçak, çatlak, sürtünme izi, şişme ve bağlantı gevşekliği.
- Çatal taşıyıcı ve yük sırt dayaması: Deformasyon, çatal kilit mekanizmasının çalışması ve yük sırt dayamasının sağlamlığı.
Çatallar
Çatallar, forkliftin yükle doğrudan temas eden ve en çok hasar gören parçalarıdır. Topuk bölgesindeki aşınma ve çatlaklar çoğu zaman gözle fark edilmez; bu nedenle ölçüm yapılması şarttır. Kullanımdaki çatalların değerlendirilmesinde yaygın olarak ISO 5057 kriterleri esas alınır:
| Kontrol kalemi | Ölçüm / muayene yöntemi | Ret kriteri (ISO 5057) |
|---|---|---|
| Topuk ve gövde kalınlığı | Kumpas veya çatal aşınma mastarı | Orijinal kalınlığa göre yaklaşık %10 ve üzeri aşınma |
| Çatal uç yükseklik farkı | Çatallar yatay konumda iken uçlar arası yükseklik ölçümü | Çatal uzunluğunun %3'ünü aşan fark |
| Çatal açısı | Gönye veya açı ölçer ile gövde-sap arası açı | 90 dereceden 3 dereceyi aşan sapma |
| Yüzey çatlakları | Gözle muayene; şüpheli durumda tahribatsız muayene | Özellikle topuk ve bağlantı bölgesinde herhangi bir çatlak |
| Çatal kilidi ve bağlantı | Fonksiyon kontrolü | Kilidin çalışmaması veya çatalın taşıyıcıda serbest kayması |
| Kapasite damgası | Gözle kontrol | Kapasite ve yük merkezi işaretinin okunamaması |
Çatallar ısıl işlem görmüş özel çelikten üretilir. Sahada kaynak yapılması, ısıtılarak doğrultulması veya uç kısmının kesilip kısaltılması çatalın mukavemetini öngörülemez biçimde düşürür. ISO 5057, onarımın yalnızca üretici veya yetkin bir kuruluş tarafından, uygun yöntemle ve sonrasında test edilerek yapılmasını öngörür. Her çatal ayrı ayrı değerlendirilir; ancak bir çatal değiştirildiğinde, iki çatalın eşit rijitlik ve yükseklikte çalışması için çiftin birlikte değerlendirilmesi önerilir.
Şasi, sürüş, direksiyon ve frenler
- Servis freni: Yüklü ve yüksüz durumda duruş performansı, pedal boşluğu ve fren hidroliği kaçağı.
- Park freni: Forkliftin eğimde güvenli biçimde tutulup tutulmadığı.
- Direksiyon sistemi: Boşluk, direksiyon silindiri kaçağı ve arka aks mafsallarının durumu.
- Lastikler ve jantlar: Aşınma, yırtık, dolgu lastiklerde ayrışma, bijon eksikliği.
- Karşı ağırlık ve şasi: Bağlantıların sağlamlığı, çatlak ve darbe hasarı.
Operatör koruma ve uyarı donanımı
- Operatör koruma tavanı: Düşen yüklere karşı koruma sağlayan tavanın deformasyonu, çatlakları ve bağlantıları.
- Emniyet kemeri ve koltuk: Kemerin varlığı ve çalışması; varsa koltuk sensörü.
- Uyarı sistemleri: Korna, geri vites sesli ikazı, tepe lambası, farlar ve varsa yaya uyarı ışığı (blue spot veya red zone).
- Etiketler: Tip etiketi ve yük diyagramı etiketinin varlığı, okunabilirliği ve ataşmanla uyumu.
Yakıt ve enerji sistemine göre ek kontroller
- LPG'li forkliftler: Tüp bağlantısı ve sabitleme elemanları, hortum ve regülatörün durumu, gaz kaçak kontrolü.
- Dizel forkliftler: Yakıt ve yağ kaçakları, egzoz sisteminin durumu; kapalı alanda kullanım uygunluğu.
- Akülü forkliftler: Akü bağlantıları, kablo izolasyonu, acil enerji kesme düğmesi ve şarj alanının havalandırması.
Forklift Yük Testi Nasıl Yapılır?
Yük testi, forkliftin kaldırma sisteminin ve hidroliğinin yük altındaki davranışını değerlendirmek için yapılır. Testin güvenilir olması için test yükünün yük diyagramıyla uyumlu seçilmesi şarttır. Forkliftin kapasitesi, yük merkezi mesafesi ve kaldırma yüksekliği arttıkça azalır; bu nedenle "3 tonluk forklift" ifadesi yalnızca belirli bir yük merkezi ve yükseklik için geçerlidir. Diyagramın nasıl okunacağını forklift yük diyagramı nasıl okunur yazımızda ayrıntılı olarak anlattık.
Periyodik kontroldeki yük testi genel olarak şu aşamalardan oluşur:
- Test yükünün belirlenmesi: İlgili yük merkezi ve kaldırma yüksekliğindeki anma kapasitesi esas alınır; yük miktarı ve yöntem, ilgili standart ve üretici talimatına göre seçilir.
- Kaldırma ve indirme: Yük düşük yükseklikte kaldırılır, forkliftin dengesi kontrol edilir; ardından yük kademeli olarak yükseltilip indirilir. Hareketin düzgün, sarsıntısız ve kontrollü olması beklenir.
- Tutma (sızma) testi: Yük belirli bir yükseklikte bekletilir; direk kendiliğinden inmemeli ve direk öne yatmamalıdır. Kabul edilebilir kayma değeri üretici verilerine göre değerlendirilir.
- Emniyet valflerinin davranışı: Kapasite aşımında hidrolik emniyet valfinin kaldırmayı sınırlaması beklenir. Valf ayarlarına müdahale edilmiş olması ciddi bir bulgudur.
- Frenleme ve manevra: Yüklü durumda düşük hızda frenleme ve direksiyon davranışı gözlenir.
Yük testine başlamadan önce gözle muayene ve ölçümleri tamamlayın. Çatalında çatlak veya zincirinde kritik uzama bulunan bir forkliftte yük testi yapmak, testin kendisini bir kaza riskine dönüştürür. Bu tür bir bulgu varsa test durdurulur ve ekipman "uygun değil" olarak raporlanır.
En Sık Karşılaşılan Uygunsuzluklar
Bursa'daki otomotiv ve beyaz eşya yan sanayi tesislerinde, lojistik depolarında ve tekstil fabrikalarında yapılan kontrollerde bazı bulgular diğerlerinden çok daha sık tekrarlanır:
- Topuk bölgesi aşınmış veya uçları kısaltılmış çatallar.
- Uzamış, kurumuş ya da paslanmış kaldırma zincirleri ve eşit gerilmeyen zincir çiftleri.
- Direk ve yatırma silindirlerinde hidrolik kaçaklar; yük altında direk kayması.
- Tutmayan park freni veya aşınmış servis freni.
- Çalışmayan geri vites ikazı, korna ya da aydınlatma.
- Ataşman takılmasına rağmen güncellenmemiş yük diyagramı.
- Hasarlı operatör koruma tavanı veya çıkarılmış yük sırt dayaması.
- Emniyet kemerinin sökülmüş ya da kullanılmıyor olması.
Bu bulguların bir kısmı günlük operatör kontrolüyle yakalanabilecek eksikliklerdir. Operatörlerin hem sürüş hem de ekipman kontrolü konusunda yetkin olması için MYK mesleki yeterlilik belgelendirmesi ve işyerine özgü eğitimler birlikte planlanmalıdır. Operatör tarafındaki güvenli kullanım kurallarını forklift operatörleri için güvenli sürüş dinamikleri yazımızda ele aldık.
Kontrol Öncesinde İşletmenin Hazırlaması Gerekenler
Periyodik kontrolün verimli ve eksiksiz geçmesi, büyük ölçüde işletmenin hazırlığına bağlıdır. Hazırlıksız bir kontrol günü hem süreyi uzatır hem de bazı testlerin yapılamamasına yol açabilir. Kontrol tarihinden önce şu hususların tamamlanması önerilir:
- Forkliftin erişilebilir olması: Forklift temiz, yakıtı veya akü şarjı yeterli ve çalışır durumda olmalı; çatal ve direk bölgesi muayeneyi engelleyecek kir ve yağ birikintisinden arındırılmalıdır.
- Test yükü ve alan: Ağırlığı bilinen test yükleri (tartılmış palet, beton blok veya kalibre ağırlıklar) ve yeterli tavan yüksekliğine sahip, trafikten ayrılmış bir alan hazırlanmalıdır.
- Belgeler: Kullanım kılavuzu, yük diyagramı, ataşman belgeleri, bakım kayıtları ve bir önceki periyodik kontrol raporu hazır bulundurulmalıdır.
- Operatör: Fonksiyon testleri sırasında forklifti kullanacak yetkin bir operatör kontrol boyunca hazır olmalıdır.
Rapor, EKİPNET Kaydı ve Sonrasında Yapılması Gerekenler
Periyodik kontrol raporu; forkliftin kimlik bilgilerini, kullanılan standartları, test yükünü ve koşullarını, tespit edilen bulguları, sonucu ve bir sonraki kontrol tarihini içermelidir. Rapor EKİPNET sistemine kaydedilir ve işveren tarafından doğrulanabilir. Raporda "uygun değil" sonucu varsa forklift kullanımdan kaldırılır, uygunsuzluklar giderilir ve yeniden kontrol yaptırılır. "Uygun" sonuçlu raporlarda yer alan öneriler de göz ardı edilmemeli; bir sonraki kontrolde uygunsuzluğa dönüşmeden bakım planına eklenmelidir.
Kontrol süresinin geçmesi veya uygunsuz raporla çalışmaya devam edilmesinin hukuki sonuçlarını periyodik kontrol yaptırmamanın cezası ve işveren sorumluluğu rehberimizde ayrıntılı olarak bulabilirsiniz.
PRD TEST Olarak Nasıl Destek Veriyoruz?
PRD TEST olarak kaldırma ve iletme ekipmanları muayenesi kapsamında forkliftlerin periyodik kontrolünü işletmenizin sahasında, yük diyagramına uygun test yükleriyle ve ilgili standartlar doğrultusunda gerçekleştiriyoruz. Çatal ve zincir ölçümlerini kayıt altına alıyor, bulguları önceliklendirerek raporluyor ve raporlarımızı EKİPNET'e kaydediyoruz.
Birden fazla forklifti olan tesislerde kontrolleri üretimi aksatmayacak şekilde planlıyor, uygunsuzluk giderildikten sonra yeniden kontrol sürecini de takip ediyoruz. Forklift filonuzun kontrol takvimini oluşturmak veya mevcut raporlarınızı değerlendirmek için bizimle iletişime geçebilirsiniz.


