Risk değerlendirmesi, bir işyerinin iş sağlığı ve güvenliği yönetiminin temelidir; alınacak her önlem, verilecek her eğitim ve yapılacak her yatırım bu çalışmanın çıktılarına dayanır. Türkiye'de en yaygın kullanılan yöntem olan 5x5 matris ile İSG risk değerlendirmesi (L tipi matris), tehlikeleri olasılık ve şiddet çarpanlarıyla puanlayarak hangi riskin öncelikle ele alınması gerektiğini sistematik biçimde sıralar.
Yöntem basit görünse de doğru uygulanmadığında tüm risklerin "orta" çıktığı, önlemlerin öncelik sırasının belirlenemediği ve dosyanın yalnızca denetim için tutulduğu bir tabloya dönüşebilir. Bu rehberde 5x5 matrisin mantığını, puanlama ölçeklerini, adım adım uygulamasını ve en sık yapılan hataları ele alıyoruz.
Yasal Çerçeve: Risk Değerlendirmesi Neden Zorunlu?
6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu, işverene risk değerlendirmesi yapma veya yaptırma yükümlülüğü getirir. Uygulamanın ayrıntıları İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği ile düzenlenmiştir. Yönetmelik belirli bir yöntemi zorunlu tutmaz; işyerinin niteliğine uygun, ulusal veya uluslararası kabul görmüş yöntemlerin kullanılmasına imkân tanır. 5x5 matris bu yöntemlerden biridir ve pratikliği nedeniyle yaygın olarak tercih edilir.
Yönetmeliğe göre risk değerlendirmesi işverenin oluşturduğu bir ekip tarafından yapılır. Ekipte işveren veya vekili, iş güvenliği uzmanı, işyeri hekimi, çalışan temsilcisi, destek elemanı ve işyerindeki bölümleri ve riskleri bilen çalışanlar yer alır. Dosyanın tek bir kişi tarafından masa başında hazırlanması hem mevzuatın ruhuna hem de sonuçların güvenilirliğine aykırıdır.
Olasılık ve Şiddet Ölçekleri
Yöntemin temel formülü şudur: Risk = Olasılık × Şiddet. Her iki parametre 1 ile 5 arasında puanlanır. Ancak puanların ne anlama geldiği önceden, yazılı ve somut olarak tanımlanmalıdır. Aksi halde farklı kişiler aynı tehlikeye farklı puanlar verir. Yaygın kullanılan ölçekler aşağıdadır:
| Puan | Olasılık | Örnek tanım | Şiddet | Örnek tanım |
|---|---|---|---|---|
| 1 | Çok küçük | Hemen hemen hiç | Çok hafif | İş saati kaybı yok, ilk yardım gerektirmeyen |
| 2 | Küçük | Çok az; yılda bir kez, sadece anormal durumlarda | Hafif | İş günü kaybı yok, ilk yardım gerektiren |
| 3 | Orta | Az; yılda birkaç kez | Orta | Hafif yaralanma, iş günü kaybı, tedavi gerektiren |
| 4 | Yüksek | Sıklıkla; ayda bir | Ciddi | Ciddi yaralanma, uzun süreli tedavi, meslek hastalığı |
| 5 | Çok yüksek | Hemen hemen kesin; haftada bir veya her gün | Çok ciddi | Ölüm, kalıcı iş göremezlik |
Olasılığı puanlarken yalnızca "bugüne kadar kaza oldu mu?" sorusuna bakmayın. Maruz kalan kişi sayısı, maruziyet süresi, mevcut kontrollerin güvenilirliği ve ramak kala kayıtları da olasılığı belirleyen unsurlardır.
Risk Skoru Sınıfları ve Karar Tablosu
Çarpım sonucu 1 ile 25 arasında bir değer çıkar. Bu değerler, alınacak aksiyonun aciliyetini belirleyen beş sınıfa ayrılır:
| Risk skoru | Risk sınıfı | Karar ve eylem |
|---|---|---|
| 1 | Önemsiz | Ek önleme gerek olmayabilir; mevcut kontroller sürdürülür |
| 2 – 6 | Düşük | Mevcut kontroller izlenir; iyileştirme fırsatları değerlendirilir |
| 8 – 12 | Orta | Önlemler planlanır ve belirlenen süre içinde uygulanır |
| 15 – 16 | Yüksek | Önlemler öncelikle ve kısa sürede alınır; risk azaltılana kadar iş dikkatle ve sınırlı yürütülür |
| 20 – 25 | Tolerans gösterilemez | Risk kabul edilebilir seviyeye indirilene kadar işe başlanmaz; devam eden iş durdurulur |
Örneğin korumasız bir platformda yüksekte çalışan birinin düşme olasılığı 5, düştüğünde ölüm veya kalıcı sakatlık şiddeti 5 ise risk skoru 25 olur. Bu sonuç, gerekli önlemler (korkuluk, yaşam hattı, emniyet kemeri, eğitim) alınıncaya kadar işin yapılmaması gerektiğini gösterir.
5x5 matris kesin bir ölçüm aracı değil, ekip muhakemesini sistematik hale getiren yarı nicel bir karar destek aracıdır. Değeri, puanlamanın ne kadar tutarlı ve gerekçeli yapıldığına bağlıdır.
Adım Adım 5x5 Risk Değerlendirmesi
- Ekibi kurun ve kapsamı belirleyin: Bölümleri, süreçleri, faaliyetleri ve rutin dışı işleri (bakım, temizlik, arıza müdahalesi) listeleyin.
- Bilgi toplayın: Yerleşim planları, makine listesi, periyodik kontrol raporları, ortam ölçümleri, kaza ve ramak kala kayıtları, sağlık gözetimi sonuçları ve çalışan görüşlerini derleyin.
- Tehlikeleri tanımlayın: Sahada yürüyerek her faaliyet için tehlike ve tehlikeden kaynaklanabilecek sonucu yazın. "Elektrik" gibi genel ifadeler yerine "bakım sırasında pano içindeki gerilimli baralara temas" gibi somut tanımlar kullanın.
- Mevcut kontrolleri belirleyin: Halihazırda uygulanan önlemleri not edin.
- Puanlayın: Mevcut kontroller dikkate alınarak olasılık ve şiddeti tanımlı ölçeklere göre puanlayın ve risk skorunu hesaplayın.
- Önlemleri belirleyin: Kontrol hiyerarşisine göre önlem seçin; sorumlu kişi ve termin tarihi atayın.
- Artık riski hesaplayın: Önlemler uygulandıktan sonra riski yeniden puanlayın.
- Dokümante edin ve paylaşın: Sonuçları kayıt altına alın ve çalışanlara ilgili riskler hakkında bilgi verin.
Önlem Seçiminde Kontrol Hiyerarşisi
Yüksek skorlu bir riske karşı ilk akla gelen önlem genellikle kişisel koruyucu donanım veya talimattır. Oysa mevzuat ve iyi uygulama, önlemlerin şu öncelik sırasıyla seçilmesini ister: tehlikeyi ortadan kaldırma, tehlikeliyi tehlikesiz veya daha az tehlikeli olanla ikame etme, mühendislik önlemleri (koruyucu, bariyer, havalandırma, interlock), idari önlemler (prosedür, eğitim, iş izni, rotasyon) ve son olarak kişisel koruyucu donanım.
Örneğin makine kaynaklı bir sıkışma riski için eğitim tek başına puanı anlamlı şekilde düşürmez; sabit koruyucu veya ışık bariyeri gibi bir mühendislik önlemi olasılığı çok daha güvenilir şekilde azaltır. Bu kontrollerin sahadaki uygunluğu makine ve tezgah güvenlik kontrolleriyle doğrulanabilir.
En Sık Yapılan Hatalar
- Kopyala-yapıştır dosyalar: Başka bir işyerinin veya hazır şablonun kullanılması; işyerine özgü tehlikelerin atlanması.
- Tüm risklerin "orta" çıkması: Tanımsız ölçekler nedeniyle puanların ortada toplanması ve önceliklendirmenin anlamını yitirmesi.
- Önlemin tehlikeyle eşleşmemesi: "Dikkatli olunacak", "KKD kullanılacak" gibi genel ifadeler.
- Artık riskin hesaplanmaması: Önlemin gerçekten etkili olup olmadığının ölçülmemesi.
- Yenilemenin unutulması: Yönetmelik uyarınca risk değerlendirmesi çok tehlikeli işyerlerinde en geç 2, tehlikeli işyerlerinde 4, az tehlikeli işyerlerinde 6 yılda bir yenilenir. Taşınma, yeni makine veya teknoloji, iş kazası, meslek hastalığı veya ramak kala olay gibi durumlar da yenilemeyi gerektirir.
Risk değerlendirmesinin yapılmaması veya yaptırılmaması, 6331 sayılı Kanun kapsamında idari para cezasına konu olabilir. Cezalar yeniden değerleme oranıyla her yıl güncellenir; ancak asıl risk, olası bir kazada eksik değerlendirmenin işveren kusurunu doğrudan artırmasıdır.
Risk yönetimini fırsatlarla birlikte ele alan ISO 45001 yaklaşımı için İSG'de riskler kadar fırsatları da yönetin yazımıza göz atabilirsiniz.
Örnek Uygulama: Önce ve Sonra Puanlama
Yöntemin mantığını somutlaştırmak için bir metal işleme tesisinden üç örnek tehlikeyi ele alalım. Tablodaki puanlar örnek amaçlıdır; kendi işyerinizde puanlama, tanımlı ölçeklerinize ve saha koşullarına göre ekip tarafından yapılmalıdır.
| Tehlike | Mevcut durum (O × Ş = R) | Önerilen önlem | Artık risk (O × Ş = R) |
|---|---|---|---|
| Eksantrik preste el sıkışması; iki el kumandası devre dışı bırakılmış | 4 × 5 = 20 (tolerans gösterilemez) | İki el kumandasının devreye alınması, ışık bariyeri, iptal edilemez emniyet düzeneği, eğitim | 1 × 5 = 5 (düşük) |
| Forklift ile yaya çarpışması; yaya yolu işaretsiz | 3 × 5 = 15 (yüksek) | Fiziksel bariyerli yaya yolu, kavşak aynaları, hız sınırı, ikaz ışıkları | 1 × 5 = 5 (düşük) |
| Taşlama sırasında göze çapak kaçması | 3 × 3 = 9 (orta) | Makine siperinin ayarı, yüz siperi ve koruyucu gözlük kullanımı, uyarı levhası | 2 × 3 = 6 (düşük) |
Dikkat edilirse etkili önlemler çoğunlukla olasılığı düşürür; şiddet ise tehlikenin doğası değişmedikçe aynı kalır. Şiddeti düşürebilen önlemler genellikle tehlikeyi ortadan kaldıran veya enerjiyi azaltan köklü değişikliklerdir. Bursa'daki otomotiv yan sanayi tesislerinde müşteri denetimlerinde de risk dosyasında bu önce-sonra mantığının görülmesi ve önlemlerin sahada doğrulanabilmesi özellikle aranmaktadır.
PRD TEST Olarak Nasıl Destek Veriyoruz?
Risk değerlendirmesi ekiplerinin 5x5 matris başta olmak üzere yaygın yöntemleri doğru uygulayabilmesi için İSG eğitimlerimiz kapsamında uygulamalı atölye çalışmaları düzenliyoruz. Katılımcılar kendi işyerlerinden seçilen örnek faaliyetler üzerinde tehlike tanımlama, puanlama ve önlem planlama pratiği yapıyor.
Periyodik kontrol raporlarımızda tespit ettiğimiz uygunsuzlukları risk değerlendirmesine doğrudan aktarılabilecek açıklıkta yazmaya özen gösteriyoruz; böylece ekipman kaynaklı riskler dosyada güncel kalıyor.
