Bir yangın, patlama, kimyasal sızıntı veya ağır bir iş kazası anında itfaiye ya da ambulans işyerine ulaşana kadar geçen ilk dakikalar, olayın seyrini belirleyen en kritik zaman dilimidir. Bu süre içinde kimin söndürmeye müdahale edeceği, kimin tahliyeyi yöneteceği, kimin yaralıya ilk yardım yapacağı önceden belirlenmemişse, en iyi hazırlanmış acil durum planı bile sahada karşılık bulmaz. Bu nedenle mevzuat, işverenlerin kendi çalışanları arasından acil durum ekiplerini oluşturmasını zorunlu tutar.

Acil durum ekiplerinin listeye yazılması tek başına yeterli değildir; ekip üyelerinin sayısı mevzuata uygun olmalı, her vardiyada görev başında bulunmalı, görevlerini bilmeli ve düzenli tatbikatlarla sınanmalıdır. Bu rehberde yasal çerçeveyi, destek elemanı ve ilk yardımcı sayılarının hesaplanmasını, ekiplerin görevlerini ve sık yapılan hataları ele alıyoruz.

Yasal Çerçeve

Acil durum ekiplerinin temel dayanağı, 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ve bu kanuna bağlı olarak çıkarılan İşyerlerinde Acil Durumlar Hakkında Yönetmelik'tir. Yönetmelik, işverene; olası acil durumları belirleme, acil durum planı hazırlama, ekipleri görevlendirme, gerekli ekipmanı sağlama, eğitim ve tatbikat yapma yükümlülüklerini verir.

İlk yardım tarafında İlkyardım Yönetmeliği, yangından korunma tarafında ise Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik hükümleri de dikkate alınır. Bu üç düzenleme birbirini tamamlar ve ekip organizasyonu hepsiyle uyumlu olmalıdır.

Destek Elemanı ve İlk Yardımcı Sayıları

Ekip büyüklüğü, işyerinin tehlike sınıfı ve çalışan sayısına göre hesaplanır. Aşağıdaki tablo mevzuattaki asgari oranları özetler:

Tehlike sınıfıDestek elemanı (her konu için)İlk yardımcıAcil durum planı yenileme
Az tehlikeli50 çalışana kadar en az 1Her 20 çalışana kadar 16 yılda bir
Tehlikeli30 çalışana kadar en az 1Her 15 çalışana kadar 14 yılda bir
Çok tehlikeli20 çalışana kadar en az 1Her 10 çalışana kadar 12 yılda bir

Örnek hesap: Tek vardiyada 120 kişinin çalıştığı çok tehlikeli sınıftaki bir metal işleme tesisi düşünelim. Her konu için 120 / 20 = 6 destek elemanı gerekir; yani söndürme için 6, kurtarma için 6 ve koruma için 6 kişi. İlk yardım için ise 120 / 10 = 12 sertifikalı ilk yardımcı bulunmalıdır. Aynı tesis iki vardiya çalışıyorsa, hesap her vardiyadaki çalışan sayısına göre ayrı yapılmalıdır.

Hesaplamada dikkat edilmesi gereken bir diğer nokta, aynı çalışma alanını paylaşan birden fazla işverenin bulunduğu durumlardır. Alt yükleniciler veya aynı binada faaliyet gösteren farklı firmalar varsa, acil durum planlarının ve ekiplerin koordineli çalışması gerekir. Kimin hangi alanda tahliyeyi yöneteceği ve toplanma alanında sayımın nasıl yapılacağı, taraflar arasında yazılı olarak netleştirilmelidir. Aksi hâlde bir olay anında iki farklı ekip aynı görevi üstlenirken bazı alanlar hiç kontrol edilmeden kalabilir.

Ekip üyelerinin seçiminde gönüllülük, fiziksel uygunluk ve çalışma yerinin tesis içindeki konumu dikkate alınmalıdır. Sürekli sahada bulunan, tesisi iyi tanıyan ve vardiya değişikliklerinden en az etkilenen çalışanlar tercih edilmelidir.

Ekiplerin Görevleri

Söndürme ekibi

Yangının başlangıç aşamasında portatif söndürücüler ve yangın dolapları ile müdahale eder, yangının büyümesini engellemeye çalışır. Kendi güvenliğini riske atacak müdahalelerden kaçınır, itfaiye geldiğinde bilgi vererek sorumluluğu devreder. Doğru söndürücü seçimi için yangın sınıflarını bilmelidir.

Kurtarma ekibi

Tahliye sırasında mahsur kalan, yaralanan veya hareket edemeyen kişilerin güvenli alana ulaştırılmasını sağlar. Kat ve bölüm kontrollerini yapar, tuvalet, soyunma odası ve depo gibi gözden kaçabilecek alanları tarar.

Koruma ekibi

Önemli belge, malzeme ve ekipmanın korunmasını, gerektiğinde güvenli alana taşınmasını sağlar. Olay yerinin güvenliğini alır, yetkisiz girişi engeller, itfaiye ve ambulans araçlarının tesise girişini yönlendirir.

İlk yardım ekibi

Profesyonel sağlık ekipleri gelene kadar yaralılara ilk yardım uygular, 112 ile iletişim kurar, yaralı sayısı ve durumu hakkında bilgi verir. İlk yardımcıların yetkili ilk yardım eğitim merkezlerinden sertifika almış ve sertifikalarını süresi içinde güncellemiş olması gerekir.

Bu dört ekibe ek olarak, tahliyeyi ve toplanma alanındaki sayımı yöneten bir acil durum koordinatörü ve yedeğinin belirlenmesi, sahadaki koordinasyonu belirgin şekilde güçlendirir.

Ekip Oluşturma Adımları

  1. Acil durumları belirleyin: Risk değerlendirmesi ve acil durum planı üzerinden yangın, patlama, kimyasal yayılım, deprem, sel ve iş kazası gibi senaryoları netleştirin.
  2. Sayıyı hesaplayın: Tehlike sınıfı ve her vardiyadaki çalışan sayısına göre destek elemanı ve ilk yardımcı ihtiyacını belirleyin.
  3. Kişileri seçin ve görevlendirin: Uygun çalışanları belirleyin, görevlendirmeyi yazılı olarak yapın ve ekip listesini tesiste görünür yerlere asın.
  4. Eğitin: Söndürme, kurtarma ve koruma ekiplerine uygulamalı eğitim verin; ilk yardımcıların sertifika eğitimini yetkili merkezlerde tamamlatın.
  5. Donatın: Ekiplerin ihtiyaç duyduğu yelek, el feneri, telsiz, ilk yardım çantası ve kişisel koruyucu donanımı sağlayın.
  6. Tatbikat yapın: En az yılda bir tatbikat düzenleyin, sonuçları değerlendirin ve planı güncelleyin.
  7. Güncel tutun: İşten ayrılan, izne çıkan veya vardiyası değişen ekip üyelerinin yerine hemen yeni görevlendirme yapın.

Eğitim ve Tatbikat: Listeyi Ekibe Dönüştürmek

Yönetmelik, destek elemanlarının görevlerini yerine getirebilecek şekilde eğitilmesini ve donatılmasını ister. Bu eğitim, genel İSG eğitiminden farklı olarak ekibin rolüne odaklanmalıdır. Söndürme ekibi için eğitim; yangın sınıfları, söndürücü tipleri ve kullanım tekniği, yangın dolabı ve hortum kullanımı, müdahalenin ne zaman bırakılıp tahliyeye geçileceği gibi konuları kapsamalı ve mutlaka gerçek söndürücülerle uygulamalı olarak yapılmalıdır. Kurtarma ekibi için tahliye yolları, bölüm tarama yöntemi ve hareket kabiliyeti kısıtlı kişilerin taşınması; koruma ekibi için ise olay yeri güvenliği, dış yardım ekiplerinin yönlendirilmesi ve kritik ekipmanların durumu öne çıkar.

Tatbikat, eğitimin sahadaki sınavıdır. İşverenler en az yılda bir tatbikat yapmak ve sonuçlarını değerlendirmekle yükümlüdür. Etkili bir tatbikatta şu sorulara cevap aranır:

  • Alarm duyulduktan sonra ekipler ne kadar sürede görev yerine ulaştı?
  • Tahliye tamamlanma süresi ve toplanma alanındaki sayım ne kadar sürdü?
  • Kayıp kişi senaryosunda kurtarma ekibi doğru alanları taradı mı?
  • Söndürme ekibi doğru söndürücüyü seçti ve güvenli mesafede kaldı mı?
  • Koruma ekibi dış yardım araçlarını doğru girişe yönlendirdi mi?

Tatbikat sonunda gözlemler yazılı bir raporla değerlendirilmeli, tespit edilen eksikler sorumlu ve terminli aksiyonlara dönüştürülmelidir. Tatbikat yapılmamasının hukuki sonuçları için tatbikat yaptırmamanın yasal karşılığı yazımıza göz atabilirsiniz.

Sahada En Sık Görülen Hatalar

  • Ekip listelerinin yıllarca güncellenmemesi ve işten ayrılmış kişilerin listede kalması,
  • Gece vardiyası ve hafta sonu çalışmalarında ekip üyesi bulunmaması,
  • Aynı kişinin birden fazla ekipte görevlendirilmesi ve olay anında iki görev arasında kalması,
  • Eğitimin yalnızca teorik olarak verilmesi, söndürücü kullanımının hiç uygulatılmaması,
  • Tatbikatların önceden duyurulmuş, senaryosuz ve değerlendirmesiz yapılması,
  • İlk yardım sertifikalarının süresinin dolmuş olması.

Bursa'daki organize sanayi bölgelerinde çok vardiyalı ve yoğun alt yüklenici çalıştıran tesislerde, ekiplerin fiili durumu ile kâğıt üzerindeki liste arasındaki fark en sık rastlanan eksikliktir. Tatbikatın nasıl planlanıp değerlendirileceğine dair ayrıntılar için yangın tatbikatı rehberimizi inceleyebilirsiniz.

Uzman ipucu

Tatbikatlarda en az bir kez "habersiz ekip üyesi yokluğu" senaryosu kurgulayın: Söndürme ekibinin bir üyesinin o gün izinli olduğunu varsayın ve yedeğin görevi devralıp devralamadığını gözlemleyin. Gerçek olaylarda ekiplerin tam kadro olması nadirdir.

PRD TEST Olarak Nasıl Destek Veriyoruz?

Söndürme, kurtarma ve koruma ekipleri için uygulamalı yangın eğitimi veriyor; ekiplerin sahadaki performansını senaryolu yangın tatbikatı çalışmalarıyla birlikte değerlendiriyoruz. Tatbikat sonrasında gözlemlerimizi ve iyileştirme önerilerimizi raporlayarak acil durum planınızın güncellenmesine katkı sağlıyoruz.

İlk yardım sertifika eğitimleri, mevzuat gereği yetkili ilk yardım eğitim merkezleri tarafından verilir; ekip planlamasında bu eğitimlerin takibinin de sürece dahil edilmesini öneriyoruz.