Metal presleri, pnömatik kırıcılar, taşlama makineleri, kompresörler ve tekstil dokuma tezgâhları gibi ekipmanlar, çalışanlarda yavaş gelişen ancak çoğu zaman geri dönüşü olmayan sağlık hasarlarına yol açabilir. Gürültü ve titreşim maruziyeti, ani bir kaza gibi fark edilmediği için göz ardı edilmeye en açık risklerdendir; oysa meslek hastalıkları içinde en yaygın görülenler arasında yer alır.

Bu yazıda gürültü ve titreşime ilişkin yasal eylem ve sınır değerleri, bu maruziyetlerin yol açtığı meslek hastalıklarını, ölçüm ve sağlık gözetimi süreçlerini ve işverenin alması gereken önlemleri ele alıyoruz.

Yasal Çerçeve

Gürültü ve titreşim, 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu kapsamındaki fiziksel risk etmenleridir ve ayrıntıları iki ayrı yönetmelikle düzenlenmiştir:

  • Çalışanların Gürültü ile İlgili Risklerden Korunmalarına Dair Yönetmelik
  • Çalışanların Titreşimle İlgili Risklerden Korunmalarına Dair Yönetmelik

Her iki yönetmelik de işverene maruziyeti değerlendirme, gerektiğinde ölçme, riskleri kaynağında azaltma, çalışanları bilgilendirme ve eğitme, sağlık gözetimi yapma yükümlülükleri getirir. Ölçüm sonuçları ve alınan önlemler risk değerlendirmesinin ayrılmaz parçasıdır.

Gürültü İçin Eylem ve Sınır Değerleri

Gürültü yönetmeliği, sekiz saatlik günlük maruziyet düzeyine ve anlık tepe ses basıncına göre üç eşik tanımlar:

EşikGünlük maruziyetTepe ses basıncıİşverenin yükümlülüğü
Maruziyet alt eylem değeri80 dB(A)135 dB(C)Kulak koruyucular çalışanın kullanımına sunulur; bilgilendirme ve eğitim verilir; talep eden çalışana işitme testi yapılır
Maruziyet üst eylem değeri85 dB(A)137 dB(C)Kulak koruyucu kullanımı zorunludur; teknik ve organizasyonel önlem programı uygulanır; alanlar işaretlenir ve erişim sınırlandırılır; odyometrik muayene yapılır
Maruziyet sınır değeri87 dB(A)140 dB(C)Kulak koruyucunun zayıflatması dikkate alındığında dahi aşılamaz; aşılması halinde derhal önlem alınır ve nedenleri belirlenir

Desibel logaritmik bir ölçektir. Ses düzeyindeki 3 dB artış, ses enerjisinin yaklaşık iki katına çıkması anlamına gelir. Bu nedenle 85 dB(A) ile 88 dB(A) arasındaki fark küçük görünse de işitme sistemi üzerindeki yük önemli ölçüde artar.

Titreşim İçin Eylem ve Sınır Değerleri

Titreşim yönetmeliği, sekiz saatlik referans süreye göre günlük maruziyeti iki kategoride değerlendirir:

  • El-kol titreşimi: Günlük maruziyet eylem değeri 2,5 m/s², günlük maruziyet sınır değeri 5 m/s². Taşlama, kırıcı, darbeli matkap, perçin tabancası ve motorlu testere gibi el aletleri tipik kaynaklardır.
  • Tüm vücut titreşimi: Günlük maruziyet eylem değeri 0,5 m/s², günlük maruziyet sınır değeri 1,15 m/s². Forklift, iş makinesi, kamyon ve titreşimli platformlarda çalışanlar risk altındadır.

Eylem değeri aşıldığında işveren, maruziyeti ve riskleri en aza indirecek teknik ve organizasyonel önlem programı uygulamak zorundadır. Sınır değer ise hiçbir koşulda aşılmamalıdır.

Maruziyetin Yol Açtığı Meslek Hastalıkları

Gürültüye Bağlı İşitme Kaybı

Yüksek gürültüye uzun süre maruz kalınması, iç kulaktaki tüy hücrelerinde kalıcı hasara yol açar. Hasar genellikle önce 4000 Hz civarındaki yüksek frekanslarda başlar ve odyogramda karakteristik bir çentik olarak görülür. Çalışan başlangıçta konuşmaları anlamakta zorlanmaz; ancak kalabalık ortamda konuşmayı ayırt etme, kulak çınlaması (tinnitus) ve ilerleyen dönemde belirgin işitme kaybı ortaya çıkar. Gürültü ayrıca iş kazası riskini de artırır: Uyarı sinyallerinin, forklift kornasının veya bir arkadaşın seslenmesinin duyulmaması ciddi sonuçlar doğurabilir.

El-Kol Titreşim Sendromu ve Beyaz Parmak

Yüksek titreşimli el aletlerinin uzun süreli kullanımı, parmaklardaki küçük kan damarlarında ve sinirlerde hasara neden olur. Damarsal bileşen, soğukta parmaklarda beyazlaşma nöbetleriyle kendini gösteren ve halk arasında beyaz parmak sendromu olarak bilinen tablodur (titreşime bağlı Raynaud fenomeni). Buna uyuşma, karıncalanma, dokunma duyusunda azalma, kavrama gücü kaybı ve eklem-kas sorunları eşlik edebilir.

Tüm Vücut Titreşimi ve Bel Rahatsızlıkları

İş makinesi ve forklift operatörlerinde tüm vücut titreşimi, uzun süre oturma ve bozuk zeminle birleştiğinde bel ağrıları ve omurga rahatsızlıklarının önemli bir risk etmeni haline gelir. Koltuk süspansiyonunun bakımı, zemin düzgünlüğü ve hız yönetimi bu riski azaltan temel önlemlerdir.

Gürültü ve titreşim hasarı sessizce birikir. Çalışan şikâyet ettiğinde hasarın önemli bir kısmı çoğu zaman kalıcı hale gelmiştir; bu nedenle önlemin zamanı şikâyetten öncedir.

Ölçüm, Değerlendirme ve Sağlık Gözetimi

  1. Ön değerlendirme: Gürültülü ve titreşimli ekipmanlar, çalışanların bu ekipmanlarla çalışma süreleri ve üretici verileri derlenir.
  2. Ortam ve kişisel ölçüm: Yetkilendirilmiş iş hijyeni laboratuvarlarınca gürültü için dozimetre ve ses düzeyi ölçer, titreşim için ivmeölçerlerle ölçüm yapılır ve günlük maruziyet hesaplanır.
  3. Risk değerlendirmesine aktarım: Ölçüm sonuçları eylem ve sınır değerlerle karşılaştırılarak risk değerlendirmesine işlenir.
  4. Önlem programı: Eylem değerlerinin aşıldığı bölümler için teknik ve organizasyonel önlemler planlanır.
  5. Sağlık gözetimi: İşyeri hekimi, maruz kalan çalışanlar için işe giriş ve periyodik odyometrik testleri ve titreşim maruziyetine yönelik muayeneleri planlar; sonuçları eğilim analiziyle takip eder.
  6. Yeniden ölçüm: Yeni makine alımı, yerleşim değişikliği veya önlem uygulaması sonrasında ölçüm tekrarlanır.

Önlemler: Kaynaktan Kişisel Korumaya

Yönetmelikler, riskin öncelikle kaynağında azaltılmasını ister. Etkili bir önlem programı şu katmanlardan oluşur:

  • Kaynakta azaltma: Daha düşük gürültü ve titreşim yayan makine ve el aletlerinin seçilmesi, titreşim sönümlemeli saplar, makine altı izolatörleri.
  • Yayılımı engelleme: Akustik kabinler, ses bariyerleri, emici tavan ve duvar kaplamaları, gürültülü makinelerin ayrı bölümlere alınması.
  • Bakım: Aşınmış rulmanlar, dengesiz fanlar, gevşek muhafazalar ve kaçak yapan basınçlı hava hatları gürültü ve titreşimi belirgin şekilde artırır. Düzenli bakım en ekonomik önlemlerdendir.
  • Organizasyonel önlemler: İş rotasyonu, maruziyet sürelerinin sınırlandırılması, dinlenme alanlarının gürültüden ayrılması.
  • Kişisel koruyucu donanım: Gürültü düzeyine ve frekans dağılımına uygun zayıflatma değerine sahip kulak koruyucular; titreşim önleyici eldivenler. Kulak koruyucuların doğru takılmaması koruma düzeyini ciddi ölçüde düşürür, bu nedenle uygulamalı eğitim şarttır.
Uzman ipucu

Aşırı zayıflatmalı kulak koruyucu seçmek de risklidir. Çalışan uyarı seslerini ve iletişimi duyamadığında koruyucuyu çıkarmaya eğilim gösterir. Hedef, kulağa ulaşan seviyeyi güvenli aralığa indirirken iletişimi mümkün kılan dengeli bir korumadır.

Bursa'daki tekstil dokuma ve metal şekillendirme tesisleri, gürültü maruziyetinin yoğun olduğu sektörlerin başında gelir. Bu tesislerde yeni makine yatırımlarında gürültü ve titreşim emisyon değerlerinin satın alma kriterlerine eklenmesi, uzun vadede en etkili önlemlerden biridir. Makinelerin emisyon bilgilerinin kullanım kılavuzunda yer alması, Makine Emniyeti Yönetmeliği kapsamında üreticinin yükümlülüklerindendir. Meslek hastalıklarının hukuki boyutuna örnek olarak kaynak dumanı ve meslek hastalıkları davaları yazımızı da inceleyebilirsiniz.

İşverenin Hukuki Sorumluluğu

Meslek hastalığı tespit edildiğinde işverenin yasal yükümlülüklerini yerine getirip getirmediği incelenir: Ölçüm yapılıp yapılmadığı, eylem değerlerinin aşıldığı bölümlerde önlem programı uygulanıp uygulanmadığı, uygun kulak koruyucuların verilip kullanımının denetlenip denetlenmediği ve sağlık gözetiminin düzenli yapılıp yapılmadığı belirleyicidir. Bu yükümlülüklerin ihmal edildiği durumlarda işveren, SGK rücu talepleri ve tazminat davalarıyla karşılaşabilir; yükümlülüklere aykırılıklar ayrıca yeniden değerleme oranıyla her yıl güncellenen idari para cezalarına konu olabilir.

Meslek hastalığı tanısı yetkili sağlık hizmet sunucularınca konulur ve Sosyal Güvenlik Kurumu sağlık kurulu tarafından değerlendirilir. Bu süreçte işyerinin ortam ölçüm raporları, işe giriş ve periyodik odyometri sonuçları ile çalışanın maruziyet öyküsü belirleyici belgelerdir. İşe giriş odyogramı bulunmayan bir çalışanda işitme kaybının hangi dönemde ve hangi işyerinde oluştuğunu ortaya koymak güçleşir; bu durum işverenin savunmasını da zayıflatır. Bu nedenle sağlık gözetimi kayıtlarının düzenli ve eksiksiz tutulması, hem çalışan sağlığı hem de işveren açısından önemlidir.

PRD TEST Olarak Nasıl Destek Veriyoruz?

Yetkili laboratuvarlarca yapılan gürültü ve titreşim ölçümlerinin sonuçlarını risk değerlendirmesine aktarma, önlem programını planlama ve çalışanları bilgilendirme süreçlerinde destek veriyoruz. İSG eğitimlerimizde fiziksel risk etmenlerini, kulak koruyucuların doğru seçimi ve takılması ile titreşimli el aletlerinin güvenli kullanımını uygulamalı olarak işliyoruz.

Makine ve tezgah güvenlik kontrollerimizde ise koruyucuların, muhafazaların ve bakım durumunun gürültü ve titreşim üzerindeki etkilerine ilişkin gözlemlerimizi de raporlarımıza yansıtıyoruz.