Presler, abkant presler ve otomatik besleme hatlarında operatörün elinin tehlikeli bölgeye girmesini engellemek için en yaygın kullanılan koruma yöntemlerinden biri ışık bariyeri (ışık perdesi) sistemleridir. Ancak sahadaki deneyimimiz açıkça gösteriyor ki bariyerin makineye takılmış olması, kazayı önleyeceği anlamına gelmez. Doğru mesafede konumlandırılmamış, emniyet rölesine yanlış bağlanmış veya duruş süresi hiç ölçülmemiş bir bariyer, yalnızca güvenlik görüntüsü verir.
Bu yazıda ışık bariyeri ve emniyet rölesi testlerinin nasıl yapıldığını, TS EN ISO 13855'e göre güvenlik mesafesinin nasıl hesaplandığını, TS EN ISO 13849-1 kapsamındaki performans seviyesi kavramını ve periyodik kontrollerde en sık rastlanan uygunsuzlukları ele alıyoruz.
Işık Bariyeri Nedir, Nasıl Çalışır?
Işık bariyeri, bir verici ile bir alıcı arasında oluşturulan kızılötesi ışın alanından oluşur. Işınlardan biri kesildiğinde cihaz çıkışlarını (OSSD) keserek makinenin tehlikeli hareketini durdurma komutu verir. Bu cihazlar uluslararası literatürde elektro-hassas koruyucu donanım (ESPE) olarak adlandırılır ve IEC 61496 serisi standartlara göre tasarlanır.
Seçimde dikkate alınması gereken temel parametreler şunlardır:
- Çözünürlük (d): Cihazın algılayabildiği en küçük nesne çapıdır. Parmak koruması için yaklaşık 14 mm, el koruması için yaklaşık 30 mm, gövde algılama için daha büyük aralıklar kullanılır.
- Tip sınıfı: IEC 61496'ya göre Tip 2 ve Tip 4 cihazlar bulunur. Preslerde ve yüksek riskli uygulamalarda genellikle Tip 4 tercih edilir.
- Tepki süresi: Işın kesildiği andan çıkışların kapandığı ana kadar geçen süredir ve güvenlik mesafesi hesabına dahil edilir.
- Koruma yüksekliği: Tehlikeli bölgeye uzanılabilecek tüm yolları kapsayacak şekilde seçilmelidir; bariyerin üstünden, altından veya yanından erişim mümkün olmamalıdır.
Emniyet Rölesinin Rolü ve Devre Mimarisi
Işık bariyerinin sinyali, standart bir kontaktör veya PLC girişine doğrudan bağlanırsa güvenlik zinciri en zayıf halkası kadar güçlü olur. Emniyet rölesi (veya emniyet kontrolörü) bu noktada devreye girer. Görevi, bariyerden gelen iki kanallı sinyali izlemek, kanallar arasındaki tutarsızlığı tespit etmek ve çıkış kontaktörlerinin gerçekten açıldığını doğrulamaktır.
İyi tasarlanmış bir emniyet devresinde şu işlevler bulunur:
- İki kanallı yapı (redundancy): Bir kanalın arızası durumunda diğer kanal durdurma işlevini sürdürür.
- Çapraz kısa devre tespiti: Kablolar arasındaki kısa devreler algılanır ve sistem güvenli duruma geçer.
- Harici cihaz izleme (EDM): Çıkış kontaktörlerinin zorlamalı kılavuzlu yardımcı kontakları geri beslenerek kontaktör yapışması tespit edilir.
- Manuel reset: Işın alanı temizlendikten sonra makinenin kendiliğinden yeniden çalışmaması, operatörün tehlike alanını gören bir konumdan reset vermesi sağlanır.
Bu yapıların yeterliliği TS EN ISO 13849-1 standardındaki performans seviyesi (PL a–e) kavramıyla değerlendirilir. Risk değerlendirmesi sonucu gerekli performans seviyesi (PLr) belirlenir; bariyer, emniyet rölesi ve çıkış elemanlarından oluşan zincirin bu seviyeyi karşıladığı doğrulanmalıdır.
ISO 13855'e Göre Güvenlik Mesafesi Hesabı
Güvenlik mesafesi, operatörün eli ışın alanını kestiği andan tehlikeli bölgeye ulaşana kadar makinenin tamamen durmuş olmasını sağlayacak asgari uzaklıktır. TS EN ISO 13855 standardı bu mesafeyi şu genel bağıntıyla tanımlar: S = (K × T) + C
- S: Asgari güvenlik mesafesi (mm)
- K: Vücut veya vücut parçasının yaklaşma hızı (mm/s)
- T: Toplam duruş süresi; bariyer tepki süresi, emniyet rölesi gecikmesi ve makinenin mekanik duruş süresinin toplamı (s)
- C: Işın kesilmeden önce uzvun tehlike bölgesine doğru ilerleyebileceği ek mesafe; çözünürlüğe bağlıdır (mm)
| Parametre / durum | Standarttaki yaklaşım | Açıklama |
|---|---|---|
| Dikey yerleşim, çözünürlük d ≤ 40 mm | K = 2000 mm/s, C = 8 × (d − 14) | Hesaplanan S 500 mm'yi aşarsa K = 1600 mm/s ile yeniden hesaplanır; sonuç 500 mm'nin altına inmemelidir. |
| Asgari mesafe | S en az 100 mm | Hesap daha küçük çıksa da 100 mm'nin altına inilmez. |
| Çözünürlük 40 mm'den büyük | K = 1600 mm/s, C = 850 mm | Kol erişimi dikkate alınır; genellikle gövde algılama uygulamalarında kullanılır. |
| T değeri | Sahada ölçülen en kötü duruş süresi | Katalog değeri yerine ölçülmüş ve emniyet payı eklenmiş değer kullanılmalıdır. |
Örnek: 14 mm çözünürlüklü bir ışık perdesi için C = 0 olur. Toplam duruş süresi 0,15 saniye ölçülen bir preste S = 2000 × 0,15 + 0 = 300 mm bulunur. Yani bariyer, tehlikeli bölgeye en az 300 mm uzaklıkta olmalıdır. Aynı preste fren aşınması nedeniyle duruş süresi 0,25 saniyeye çıkarsa gerekli mesafe 500 mm'ye yükselir; bariyer yerinde kaldığı halde koruma artık yetersizdir.
Kavrama-fren grubundaki aşınma, hidrolik valflerdeki kirlenme ve yağ sıcaklığı değişimleri duruş süresini artırır. Kurulum sırasında doğru hesaplanmış bir güvenlik mesafesi, birkaç yıl içinde yetersiz hale gelebilir. Bu nedenle duruş süresi ölçümü tek seferlik değil, periyodik olarak tekrarlanması gereken bir testtir.
Periyodik Test Prosedürü Adım Adım
Işık bariyeri ve emniyet rölesi testleri, makine ve tezgah güvenliği kontrolünün önemli bir parçasıdır. Sahada izlediğimiz tipik akış şöyledir:
- Belge ve risk değerlendirmesi incelemesi: Makinenin kullanım kılavuzu, bariyer ve emniyet rölesi teknik föyleri ile mevcut risk değerlendirmesi incelenir.
- Görsel kontrol: Verici ve alıcının sabitlenmesi, lens temizliği, kablo hasarları, bağlantı kutuları ve olası atlatma izleri (köprü, bantlama, yön değiştirme) kontrol edilir.
- Test çubuğu kontrolü: Cihaz çözünürlüğüne uygun test çubuğu, koruma alanının tamamında yavaşça gezdirilerek her noktada algılamanın gerçekleştiği doğrulanır.
- Duruş süresi ölçümü: Kalibrasyonlu duruş süresi ölçer ile en kötü koşulda (en yüksek hız, en ağır kalıp) birden fazla ölçüm yapılır.
- Mesafe doğrulaması: Ölçülen süre ile güvenlik mesafesi yeniden hesaplanır ve bariyerin fiili konumuyla karşılaştırılır.
- Devre fonksiyon testleri: Manuel reset, kontaktör izleme, kanal arızası simülasyonu ve varsa muting fonksiyonunun doğru çalıştığı kontrol edilir.
- Raporlama: Ölçüm değerleri, hesaplar ve tespit edilen uygunsuzluklar risk seviyesine göre raporlanır.
Sahada Sık Karşılaşılan Uygunsuzluklar
- Bariyerin kalıba çok yakın monte edilmesi veya sonradan yerinin değiştirilmesi
- Bariyerin üstünden veya yanından tehlikeli bölgeye erişilebilmesi, arkada durulabilecek boşluk bulunması
- Emniyet rölesi yerine standart röle ya da PLC girişi kullanılması
- Kontaktör izlemesinin (EDM) devre dışı bırakılması
- Muting fonksiyonunun, gerekli olmayan zamanlarda da aktif kalacak şekilde ayarlanması
- Operatörlerin günlük test çubuğu kontrolünü yapmaması veya kayıt altına almaması
Özellikle Bursa'daki otomotiv yan sanayi tesislerinde, sac şekillendirme preslerinde yapılan kalıp değişiklikleri sonrasında bariyer konumlarının güncellenmediği durumlarla sıkça karşılaşıyoruz. Presle ilgili hukuki boyutları pres kazaları ve işveren sorumlulukları yazımızda ayrıntılı ele aldık.
Mevzuat ve İşverenin Sorumluluğu
6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu, işverene riskleri değerlendirme ve kaynağında kontrol etme yükümlülüğü getirir. İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği, hareketli parçalarla temas riskinin koruyucular veya koruma donanımlarıyla önlenmesini, bu donanımların kolayca devre dışı bırakılamamasını ve bozulmaya açık ekipmanların periyodik kontrolden geçirilmesini şart koşar. Yeni makineler için ise Makine Emniyeti Yönetmeliği (2006/42/AT) kapsamındaki temel sağlık ve güvenlik gereklilikleri geçerlidir.
Işık bariyerinin atlatıldığı veya yanlış mesafede monte edildiği bir makinede meydana gelen kazada, koruma donanımının varlığı işvereni tek başına sorumluluktan kurtarmaz. Donanımın etkin çalıştığının periyodik testlerle belgelenmesi gerekir.
Günlük Operatör Kontrolü Nasıl Olmalı?
Periyodik testler yılda bir veya birkaç kez yapılırken, arızaların büyük kısmı iki test arasında ortaya çıkar. Bu nedenle üreticiler, ışık perdelerinin her vardiya başında veya kalıp değişiminden sonra operatör tarafından basit bir fonksiyon testine tabi tutulmasını öngörür. Günlük kontrolün etkili olması için şu noktalara dikkat edilmelidir:
- Test, cihazla birlikte verilen ve çözünürlüğe uygun test çubuğuyla yapılmalı; el veya rastgele bir nesne kullanılmamalıdır.
- Çubuk, koruma alanının üst, orta ve alt bölgelerinde verici ile alıcıya yakın noktalardan geçirilmeli, her konumda makinenin durduğu veya başlatılamadığı gözlenmelidir.
- Lens yüzeyinde yağ, toz veya çizik olup olmadığı kontrol edilmeli; kirli lensler hem gereksiz duruşlara hem de atlatma eğilimine yol açar.
- Kontrol sonucu basit bir forma kaydedilmeli; olumsuz sonuçta makine kullanılmadan bakım birimine bildirilmelidir.
Kayıt altına alınmış günlük kontroller, hem arızaların erken fark edilmesini sağlar hem de bir kaza incelemesinde koruma donanımının düzenli izlendiğini gösteren somut bir belge oluşturur.
PRD TEST Olarak Nasıl Destek Veriyoruz?
PRD TEST olarak makine ve tezgah güvenlik kontrolü hizmetimiz kapsamında kalibrasyonlu duruş süresi ölçüm cihazlarıyla testler yapıyor, TS EN ISO 13855'e göre güvenlik mesafesini yeniden hesaplıyor ve emniyet devresinin işlevselliğini doğruluyoruz. Raporlarımızda ölçülen değerler, hesap adımları ve düzeltici öneriler açık biçimde yer alır.
Koruyucuların sürdürülebilir olması için teknik kontrol kadar çalışan farkındalığı da önemlidir. Bakım ve ayar işlemlerinde enerji izolasyonunun doğru yapılması için EKED / LOTO eğitimi ile teknik kontrolleri birlikte planlamanızı öneriyoruz.


