Mekanik ve hidrolik presler, metal şekillendirme sektörünün temel iş ekipmanlarıdır ve aynı zamanda en ağır yaralanmalarla sonuçlanan kazaların yaşandığı makineler arasında yer alır. Pres kazaları çoğunlukla parmak ve el uzuv kayıplarıyla sonuçlanır; bu kazalar çalışan için telafisi güç bir kayıp, işveren için ise idari, mali ve cezai boyutları olan ciddi bir sorumluluk anlamına gelir.
Bu yazıda pres kazalarının teknik kök nedenlerini, çift el kumanda ve emniyet devresi gereksinimlerini, işverenin hangi mevzuat kapsamında sorumlu tutulduğunu ve bu riskin belgelenmiş önlemlerle nasıl yönetilebileceğini ele alıyoruz.
Pres Kazalarının Teknik Kök Nedenleri
Mekanik eksantrik preslerde volan, büyük bir kinetik enerji depolar ve kavrama devreye girdiğinde bu enerji koça aktarılır. Kazaların önemli bir kısmı, bu enerji aktarımının kontrolsüz gerçekleşmesinden kaynaklanır. Sahada en sık karşılaşılan teknik nedenler şunlardır:
- İstemsiz ikinci vuruş (repeat stroke): Kavrama-fren grubundaki aşınma, yay kırılması veya valf arızası nedeniyle koçun tek vuruş modunda istenmeden ikinci kez inmesi.
- Fren performansının düşmesi: Balata aşınması veya ayar bozukluğu nedeniyle duruş süresinin uzaması; mevcut koruyucuların güvenlik mesafesinin yetersiz kalması.
- Tek gövdeli valf kullanımı: Pnömatik kavramalı preslerde, arızası izlenen çift gövdeli emniyet valfi yerine standart valf kullanılması.
- Koruyucuların atlatılması: Işık perdesinin devre dışı bırakılması, çift el butonlarından birinin bantlanması veya kilitli koruyucuların köprülenmesi.
- Kalıp değişiminde enerji izolasyonu eksikliği: Ayar ve bakım sırasında volan ve koçun güvenli konuma alınmaması, kilitleme yapılmaması.
Mekanik preslerin güvenlik gereklilikleri TS EN ISO 16092 serisi standartlarda ele alınır (bu seri, daha önce yaygın olarak kullanılan EN 692 ve EN 693 standartlarının yerini almıştır). Standart; tek vuruş kontrolü, koç durma konumunun izlenmesi, kavrama-fren sisteminin arıza izlemesi ve koruma donanımlarının seçimi gibi konularda ayrıntılı gereklilikler içerir.
Çift El Kumanda Standartları
Çift el kumanda, operatörün her iki elini de tehlike bölgesinin dışında tutmasını sağlamaya yönelik bir koruma donanımıdır. Gereklilikleri TS EN ISO 13851 standardında tanımlanır. Preslerde kullanılan sistemler genellikle eşzamanlılık şartı içeren Tip III sınıfındadır.
| Gereklilik | Amaç | Sahada kontrol |
|---|---|---|
| Eşzamanlı basma (yaklaşık 0,5 s içinde) | Bir butonun sabitlenip tek elle çalışılmasını önlemek | Butonlara farklı zamanlarda basılarak hareketin başlamadığı doğrulanır. |
| Sürekli basılı tutma | Tehlikeli hareket boyunca ellerin butonlarda kalması | Butonlardan biri bırakıldığında hareketin durduğu kontrol edilir. |
| Yeniden başlatma için iki butonun da bırakılması | İstemsiz yeni çevrim başlatılmasını önlemek | Butonlar basılı tutularak ikinci çevrimin başlamadığı gözlenir. |
| Butonlar arası mesafe ve koruma kapakları | Tek elle, dirsekle veya başka uzuvla iki butona basılmasını önlemek | Buton konumu ve kapaklar ölçülür, fiziksel atlatma olasılığı değerlendirilir. |
| Güvenlik mesafesi | Eller butondan çekildiğinde hareketin tehlike bölgesine ulaşılmadan durması | Duruş süresi ölçülerek TS EN ISO 13855'e göre mesafe doğrulanır. |
Butonlardan birinin bantla, kamayla veya ağırlıkla sabitlenmesi, sistemi tek butonlu bir kumandaya dönüştürür. Üretim temposunu artırmak amacıyla yapılan bu uygulamalar, en ağır pres kazalarının başında gelir. Bu durumu bilen veya denetim eksikliği nedeniyle fark etmeyen yönetim, kaza sonrası kusur değerlendirmesinde ağır sorumlulukla karşılaşır.
İşverenin Hukuki Sorumluluğu: Üç Boyut
Bir pres kazası sonrasında işveren, birbirinden bağımsız işleyen üç ayrı sorumluluk alanıyla karşılaşabilir:
İdari sorumluluk
6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu, işverene çalışanların sağlık ve güvenliğini sağlama, risk değerlendirmesi yapma, çalışanları bilgilendirme ve eğitme yükümlülüğü getirir. İş müfettişlerince tespit edilen aykırılıklar için yeniden değerleme oranıyla her yıl güncellenen idari para cezaları uygulanabilir; hayati tehlike içeren durumlarda işin durdurulması kararı verilebilir.
Mali sorumluluk
5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanununun 21. maddesine göre iş kazası, işverenin kastı veya iş sağlığı ve güvenliği mevzuatına aykırı hareketi sonucu meydana gelmişse, SGK'nın sigortalıya yaptığı ve ileride yapacağı giderler işverene rücu edilir. Buna ek olarak kazazede veya yakınları, Türk Borçlar Kanunu kapsamında maddi ve manevi tazminat talep edebilir. Rücu davalarının işleyişini depo çökmelerinde SGK rücu davaları yazımızda ayrıntılı ele aldık.
Cezai sorumluluk
Uzuv kaybı veya ölümle sonuçlanan kazalarda Türk Ceza Kanunu kapsamında taksirle yaralama veya taksirle öldürme suçları gündeme gelebilir. Ceza soruşturmasında yalnızca işveren tüzel kişiliği değil, kusuru bulunan yöneticiler, üretim sorumluları ve gerektiğinde iş güvenliği profesyonelleri de değerlendirmeye alınabilir. Kusur oranları genellikle bilirkişi incelemesiyle belirlenir.
Kaza sonrası incelemelerde ilk istenen belgeler risk değerlendirmesi, makinenin periyodik kontrol raporu, operatörün eğitim kayıtları ve bakım kayıtlarıdır. Bu belgelerin bulunmaması, önlemlerin alınmadığı yönünde güçlü bir karine oluşturur.
Önleyici Önlemler: İşveren Neler Yapmalı?
- Makine envanteri ve risk değerlendirmesi: Tüm presler tip, yaş, kavrama sistemi ve mevcut koruma donanımlarıyla listelenmeli; her biri için ayrı risk değerlendirmesi yapılmalıdır.
- Koruma donanımlarının iyileştirilmesi: Eski preslerde ışık perdesi, çift el kumanda, emniyet valfi ve emniyet rölesi gibi eksikler giderilmelidir.
- Periyodik kontrol: Kavrama-fren grubu, duruş süresi ve koruma donanımları yetkin kişilerce düzenli olarak kontrol edilmeli, sonuçlar raporlanmalıdır.
- Günlük kontroller: Operatörün vardiya başında çift el kumanda ve ışık perdesini test etmesi, kayıt altına alınmalıdır.
- Kalıp değişimi ve bakım prosedürü: Enerji izolasyonu, kilitleme ve etiketleme adımları yazılı hale getirilmeli, uygulanması denetlenmelidir.
- Eğitim ve yetkilendirme: Pres operatörleri, ekipmana özgü uygulamalı eğitim almalı; yetkisiz kişilerin prese müdahalesi engellenmelidir.
- Denetim ve disiplin: Koruyucu atlatma girişimleri tolerans gösterilmeden ele alınmalı, bunun nedenleri (üretim baskısı, ergonomik sorunlar) araştırılmalıdır.
Bursa'daki otomotiv yan sanayi ve beyaz eşya tedarikçisi tesislerde farklı yaş ve markada çok sayıda presin bir arada çalıştığı sıkça görülür. Bu tür tesislerde eski ve yeni makineler için tek tip bir koruma standardı belirlenmesi, denetimi ve eğitimi kolaylaştırır.
Kaza Sonrası Yapılması Gerekenler
Kaza meydana geldiğinde öncelik kazazedenin tıbbi müdahalesidir. Ardından olay yeri korunmalı, makine müdahale edilmeden güvenli şekilde devre dışı bırakılmalı ve olay kayıt altına alınmalıdır. İş kazası, 6331 sayılı Kanun gereği kazadan sonraki üç iş günü içinde SGK'ya bildirilmelidir. Kazanın gerçek nedenini bulmak için sistematik bir inceleme yapılmalıdır; bu konuda iş kazası sonrası kök neden analizi yazımız yol gösterici olabilir.
Pres Periyodik Kontrolünde Neler İncelenir?
Preslerin güvenliği tek bir koruma donanımına bağlı değildir; kumanda sistemi, mekanik aksam ve koruyucular bir bütün olarak değerlendirilmelidir. İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği, bozulmaya açık iş ekipmanlarının yetkin kişilerce periyodik olarak kontrol edilmesini ve sonuçların kayıt altına alınmasını ister. Bir pres kontrolünde tipik olarak şu başlıklar ele alınır:
- Kavrama-fren grubu: Balata durumu, ayar, pnömatik veya hidrolik kumanda elemanları ve arıza izleme işlevleri.
- Duruş süresi: Koçun en kötü koşulda durma süresi ölçülerek koruma donanımlarının güvenlik mesafesi doğrulanır.
- Emniyet valfi: Çift gövdeli valfin varlığı, izleme fonksiyonu ve arıza durumunda presin yeni çevrim başlatmaması.
- Çevrim kontrolü: Tek vuruş modunda istemsiz ikinci vuruşa karşı koç konum izleme ve kam şalteri düzenlerinin çalışması.
- Koruyucular: Sabit ve hareketli koruyucuların bütünlüğü, interlock işlevleri ve arkadan veya yandan erişim olasılığı.
- Acil durdurma ve kumanda: Acil durdurma butonlarının erişilebilirliği, mod seçicinin anahtarlı olması ve ayar modunda hız sınırlaması.
Kontrol sonucunda tespit edilen uygunsuzlukların hangi süre içinde giderileceği yazılı olarak planlanmalı; hayati tehlike içeren bulgularda pres, eksiklik giderilene kadar kullanım dışı bırakılmalıdır. Rapordaki bulguların kapatıldığını gösteren kayıtlar, raporun kendisi kadar önemlidir.
PRD TEST Olarak Nasıl Destek Veriyoruz?
PRD TEST olarak makine ve tezgah güvenlik kontrolü kapsamında preslerin kavrama-fren sistemini, duruş süresini, çift el kumanda ve ışık perdesi işlevlerini sahada test ediyor; sonuçları ilgili standartlar çerçevesinde raporluyoruz. Raporlarımız, tespit edilen uygunsuzlukları risk düzeyine göre önceliklendirir.
Teknik kontrollerin yanı sıra operatör ve bakım ekiplerine yönelik EKED / LOTO eğitimi ile kalıp değişimi ve bakım sırasındaki enerji izolasyonu risklerinin azaltılmasına katkı sağlıyoruz.


