LOTO (Lockout-Tagout), Türkçede etiketle-kilitle ya da etiketle-kilitle-dene (EKED) olarak bilinen; bakım, onarım, temizlik ve ayar çalışmaları sırasında iş ekipmanlarının beklenmedik şekilde çalışmasını veya içinde hapsolmuş enerjinin açığa çıkmasını önleyen enerji izolasyon prosedürüdür. Sadece şalteri indirmek veya makinenin stop butonuna basmak, bu anlamda güvenli bir izolasyon sayılmaz.

Pres, konveyör, enjeksiyon makinesi ve robotlu hücrelerde yaşanan ciddi uzuv kayıpları ve ölümlü kazaların önemli bir kısmı, bakım sırasında ekipmanın biri tarafından çalıştırılması veya depolanmış enerjinin serbest kalmasıyla meydana gelir. Bu rehberde LOTO sisteminin ne olduğunu, hangi mevzuata dayandığını ve sahada nasıl adım adım uygulandığını ele alıyoruz.

LOTO Neden Gereklidir ve Hangi Mevzuata Dayanır?

6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu, işverene riskleri kaynağında önleme yükümlülüğü getirir. İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği ise iş ekipmanlarının tüm enerji kaynaklarından ayrılabilmesi için açıkça tanımlanabilen tertibatlarla donatılmasını ve bakım işlemlerinin ekipman durdurulmuş halde yapılabilmesini şart koşar. Makine Emniyeti Yönetmeliği (2006/42/AT) kapsamında imal edilen makinelerde de enerji kaynaklarından ayırma düzenekleri ve kilitlenebilir izolasyon noktaları tasarımın bir parçasıdır.

Uluslararası uygulamada en çok başvurulan referanslar ABD iş güvenliği idaresinin OSHA 29 CFR 1910.147 standardı ve makinelerin beklenmedik şekilde çalışmasının önlenmesine ilişkin TS EN ISO 14118 standardıdır. Türk mevzuatında "LOTO" adıyla ayrı bir yönetmelik bulunmasa da, yukarıdaki yükümlülükleri sahada karşılamanın en yaygın ve kabul görmüş yöntemi yazılı bir LOTO prosedürüdür.

Kilit ve Etiket Arasındaki Fark

Etiket (tag), bir bilgi ve uyarı aracıdır. "Bakım var, çalıştırmayın" mesajını, kilidi takan kişinin adını, tarihini ve yapılan işi gösterir; ancak ekipmanın çalıştırılmasını fiziksel olarak engelleyemez. Kilit (lock) ise enerji izolasyon cihazını (şalter, vana, pnömatik şartlandırıcı) güvenli konumda tutan fiziksel bir engeldir.

ÖzellikKilit (Lockout)Etiket (Tagout)
İşleviEnerji izolasyon noktasını fiziksel olarak sabitlerUyarı ve bilgi verir
Koruma düzeyiYüksek; anahtar olmadan açılamazDüşük; insan davranışına bağlıdır
Kişiye özellikHer çalışanın kendi kilidi ve tek anahtarıKilidi takan kişinin adı ve iletişim bilgisi
Tek başına kullanımEtiketle birlikte kullanılması önerilirKilit takılamayan istisnai durumlarda, ek önlemlerle

Kilit takılabilmesi için izolasyon noktasının da buna uygun olması gerekir. Eski makinelerde şalterlerin kilitlenebilir olmaması, vanaların kilit aparatı takılamayacak konumda bulunması sık rastlanan bir durumdur. Bu gibi durumlarda standart şalter ve vana kilitleme aparatları kullanılabilir veya izolasyon noktası tadil edilerek kilitlenebilir hale getirilir. Kumanda devresindeki bir acil stop butonu veya PLC üzerinden verilen durdurma komutu, enerji izolasyonu yerine geçmez; LOTO her zaman ana enerji ayırma noktasında uygulanmalıdır.

LOTO kilitleri standart asma kilitlerden farklıdır: kişiye özeldir, genellikle tek anahtarlıdır ve kolayca ayırt edilebilir renk ve etiketlere sahiptir. Farklı kilitlerin aynı anahtarla açılabilmesi veya herkesin ulaşabileceği bir yedek anahtar dolabı bulunması, sistemin güvenilirliğini ortadan kaldırır.

İzole Edilmesi Gereken Enerji Kaynakları

LOTO yalnızca elektrik enerjisiyle sınırlı değildir. Bir ekipmanda birden fazla enerji türü aynı anda bulunabilir ve her biri ayrı izolasyon gerektirir:

  • Elektrik: Ana şalter, yardımcı besleme, UPS ve kondansatörlerde kalan yük.
  • Pnömatik: Basınçlı hava hattı, silindirlerde ve tanklarda kalan basınç.
  • Hidrolik: Pompa, akümülatörler ve silindirlerde hapsolmuş basınç.
  • Mekanik: Volan, yay, askıda kalan kalıp veya koç gibi yerçekimine bağlı potansiyel enerji.
  • Termal ve kimyasal: Sıcak yüzeyler, buhar hatları, proses hatlarındaki kimyasallar.
Artık enerjiyi unutmayın

Şalter kapatıldıktan sonra bile hidrolik akümülatör, basınçlı hava tankı veya yukarıda duran bir pres koçu ciddi bir enerji kaynağıdır. İzolasyon, bu enerjinin kontrollü şekilde boşaltılması veya mekanik olarak sabitlenmesiyle tamamlanır. Ayrıntılar için hapsolmuş (artık) enerji ve ölümcül riskleri yazımıza bakabilirsiniz.

LOTO Uygulama Adımları

  1. Hazırlık: Ekipmana özel yazılı LOTO prosedürü incelenir; tüm enerji kaynakları ve izolasyon noktaları belirlenir.
  2. Bildirim: Operatörler ve bölgedeki çalışanlar, ekipmanın bakım için durdurulacağı konusunda bilgilendirilir.
  3. Kapatma: Ekipman normal durdurma prosedürüyle güvenli şekilde durdurulur.
  4. İzolasyon: Tüm enerji kaynakları ilgili izolasyon cihazlarıyla (şalter, vana vb.) ayrılır.
  5. Kilitleme ve etiketleme: Her izolasyon noktasına kişisel kilit ve kişi bilgisini içeren etiket takılır.
  6. Artık enerjinin kontrolü: Basınç boşaltılır, kondansatörler deşarj edilir, hareketli parçalar mekanik olarak sabitlenir.
  7. Doğrulama (dene): Çalıştırma butonu denenerek ve uygun ölçü aletiyle sıfır enerji durumu doğrulanır; ardından kumandalar tekrar kapalı konuma getirilir.
  8. Enerjinin geri verilmesi: İş bittiğinde alan kontrol edilir, aletler toplanır, çalışanlar uzaklaştırılır ve kilitler yalnızca takan kişiler tarafından çıkarılır.

Doğrulama adımı sahada en sık atlanan adımdır ve birçok kazanın nedeni yanlış şalterin kilitlenmiş olmasıdır. Bu adımın önemi EKED eğitimlerinde "dene" adımı yazımızda ayrıntılı olarak ele alınmıştır.

Ekipmana özel yazılı prosedür neleri içermelidir?

Genel bir LOTO talimatı, sistemin çerçevesini çizer; ancak sahada güvenliği sağlayan, her ekipman için ayrı hazırlanan makineye özel prosedürlerdir. İyi hazırlanmış bir prosedür, bakım personelinin ekipmanı ilk kez görse bile doğru izolasyonu yapabilmesini sağlamalıdır. Bu amaçla prosedürde en az şu bilgiler bulunmalıdır:

  • Ekipmanın adı, envanter numarası ve bulunduğu yer,
  • Tüm enerji kaynaklarının listesi, türü ve büyüklüğü (gerilim, basınç vb.),
  • Her izolasyon noktasının yeri, tercihen numaralandırılmış fotoğraflarla gösterimi,
  • Her nokta için kullanılacak kilitleme aparatı (şalter kilidi, vana kilidi, fiş kilidi vb.),
  • Artık enerjinin boşaltılma veya sabitlenme yöntemi,
  • Sıfır enerji doğrulamasının nasıl yapılacağı,
  • Enerjinin güvenli şekilde geri verilmesi için yapılacak kontroller.

Prosedürler, ekipmanın yanında veya kolay ulaşılabilir bir noktada bulunmalı; ekipmanda yapılan tadilat ve modernizasyonlardan sonra güncellenmelidir. Prosedürlerin sahada gerçekten uygulandığı da en az yılda bir, yetkili kişi tarafından yapılan gözlemle doğrulanmalıdır. Bu gözlem; kilitlerin doğru noktalara takılıp takılmadığını, doğrulama adımının yapılıp yapılmadığını ve çalışanların prosedürü bilip bilmediğini kapsar.

Grup Kilitleme ve Vardiya Devri

Büyük hatlarda veya duruş bakımlarında aynı ekipman üzerinde birden fazla kişi çalışır. Bu durumda grup kilitleme uygulanır: izolasyon noktaları sorumlu kişi tarafından kilitlenir, bu kilitlerin anahtarları bir grup kilit kutusuna konur ve işe katılan her çalışan kutuya kendi kişisel kilidini takar. Böylece son çalışan kilidini çıkarmadan enerji geri verilemez.

Yüklenici firmalar tesiste bakım yaptığında, kendi kilitleri ile tesisin LOTO sisteminin nasıl birlikte çalışacağı iş başlamadan önce kararlaştırılmalı ve yüklenici çalışanlarına tesisin prosedürü anlatılmalıdır.

Vardiya devrinde ise giden ekibin kilitleri, gelen ekibin kilitleri takılmadan çıkarılmamalıdır. Bu devir, koruma sürekliliğinin kesilmemesi için yazılı olarak kayıt altına alınmalıdır. Bursa'daki çok vardiyalı otomotiv yan sanayi tesislerinde en sık tespit edilen uygunsuzluklardan biri, bu devrin sözlü olarak yapılmasıdır.

Sık Yapılan Hatalar

  • Makineye özel yazılı prosedür yerine tek bir genel talimatla yetinmek,
  • Kilit yerine yalnızca etiket kullanmak veya ortak anahtarlı kilitler kullanmak,
  • Kısa süreli ayar ve sıkışma giderme işlerini LOTO kapsamı dışında tutmak,
  • Pnömatik ve hidrolik enerjiyi unutup yalnızca elektriği kesmek,
  • Taşeron ve bakım firması çalışanlarını LOTO sistemine dahil etmemek,
  • Prosedürlerin uygulanıp uygulanmadığını periyodik olarak denetlememek.

Özellikle kısa süreli işler dikkat gerektirir. Sıkışan parçayı çıkarmak, sensör ayarlamak veya kalıbı temizlemek gibi birkaç dakikalık işler, "makineyi durdurmaya değmez" düşüncesiyle koruyucular açılarak veya emniyet devreleri köprülenerek yapılabilir. Oysa pres ve konveyör kazalarının önemli bir kısmı tam da bu tür rutin müdahalelerde yaşanır. Üretimi aksatmadan yapılması gereken işler için makine tasarımında güvenli ayar modları, iki el kumandası veya düşük hız gibi alternatif koruma yöntemleri değerlendirilebilir; ancak bu alternatifler risk değerlendirmesiyle belirlenmeli ve yazılı olarak tanımlanmalıdır.

PRD TEST Olarak Nasıl Destek Veriyoruz?

LOTO sisteminin sahada işlemesi, doğru tasarlanmış izolasyon noktaları ve prosedürü gerçekten bilen çalışanlarla mümkündür. PRD TEST olarak EKED / LOTO eğitimi programlarımızda katılımcıların kendi tesislerindeki ekipmanlara benzer senaryolarla uygulama yapmasını sağlıyoruz.

Bunun yanında makine ve tezgah güvenlik kontrolü kapsamında enerji ayırma düzeneklerinin kilitlenebilirliğini ve acil durdurma sistemlerini de değerlendirerek raporluyoruz.