Modern Tesislerde LOTO Kültürü

Bakım ve onarım sırasında yaşanan ağır iş kazalarının ortak noktası çoğu zaman aynıdır: makinenin tehlikeli bölgesinde biri çalışırken başka biri, içeride kimsenin olmadığını düşünerek enerji verir. Bu riski önlemek için kullanılan LOTO (Lockout-Tagout), Türkiye uygulamasındaki adıyla EKED (Etiketle, Kilitle, Emniyete Al, Dene) yönteminin teknik adımları iyi bilinir. Ancak birçok tesiste asıl sorun adımların bilinmemesi değil, bu adımların her seferinde, herkes tarafından ve baskı altında bile uygulanmamasıdır.

LOTO kültürü, kilitlerin ve etiketlerin dolapta hazır beklemesinden öte, izolasyon kurallarının "iki dakikalık iş" ya da "acil sipariş" gibi gerekçelerle esnetilmediği bir çalışma düzenini ifade eder. Bu yazıda grup kilitleme, kilit yönetimi, vardiya devri, taşeron yönetimi ve program denetimi gibi LOTO'yu kültüre dönüştüren unsurları ele alıyoruz. Temel uygulama adımları için EKED (LOTO) prosedürü yazımıza göz atabilirsiniz.

LOTO Kültürünün Temel İlkeleri

• Bir kişi, bir kilit, bir anahtar: Her çalışanın yalnızca kendisine ait, tek anahtarlı ve kişisel olarak tanımlanmış bir kilidi vardır. Yedek anahtar kontrolsüz dolaşmaz.
• Kilidi yalnızca takan çıkarır: Kilit, onu takan kişi dışında hiç kimse tarafından, önceden tanımlanmış istisna prosedürü dışında çıkarılamaz.
• Artık enerji her zaman tahliye edilir: Şalteri kapatmak tek başına yeterli değildir; hidrolik ve pnömatik basınç, kondansatör yükü, yay ve yerçekimi enerjisi mutlaka emniyete alınır.
• Doğrulama pazarlık konusu değildir: Sıfır enerji durumu her seferinde denenerek teyit edilir.
• İstisnalar yazılıdır: Enerjili yapılması zorunlu ayar ve arıza arama işleri, risk değerlendirmesiyle belirlenmiş alternatif önlemlerle ve yazılı izinle yürütülür.

Grup Kilitleme ve Kilit Kutusu Uygulaması

Büyük bakım duruşlarında bir makineye aynı anda elektrikçi, mekanikçi, otomasyon teknisyeni ve taşeron personeli müdahale edebilir. Bu durumda her kişinin her izolasyon noktasına kilit takması pratik olmayabilir. İki yaygın yöntem vardır:

Grup kilitlemenin temel kuralı, ekipteki her bireyin kendi güvenliğinin kontrolünü kendi elinde tutmasıdır. Ekip lideri ne kadar deneyimli olursa olsun, diğer çalışanlar adına tek bir kilit takması bu ilkeyle çelişir. Aynı şekilde işi erken bitiren bir çalışan kilidini çıkarabilir; ancak ekipman, son kilit çıkarılana kadar enerjisiz kalır.

Kilit kutusu yönteminde, izolasyonu yapan yetkili kişinin (çoğu zaman bakım sorumlusu) doğrulamayı da yapması ve bunu ekibe göstermesi önemlidir. Her çalışan, kutuya kilidini takmadan önce izolasyonun yapıldığını kendi gözüyle görebilmelidir.

Vardiya Devri ve Taşeron Yönetimi

LOTO programlarının en zayıf halkaları, iş sahiplerinin değiştiği anlardır.

Vardiya devri

1. Çakışmalı devir: Gelen vardiyanın çalışanı kendi kilidini takar, ardından giden vardiyanın çalışanı kilidini çıkarır. Böylece izolasyon hiçbir an korumasız kalmaz.
2. Durum aktarımı: İşin hangi aşamada olduğu, hangi koruyucuların söküldüğü ve hangi artık enerjilerin emniyete alındığı yazılı olarak aktarılır.
3. Yeniden doğrulama: Yeni vardiya işe başlamadan önce sıfır enerji durumunu kendisi de teyit eder.

Taşeron çalışmaları

• İşe başlamadan önce ana işveren ile taşeronun LOTO prosedürleri karşılaştırılır ve hangi prosedürün uygulanacağı yazılı olarak belirlenir.
• Taşeron kilitleri renk veya etiketle ayırt edilebilir olmalıdır.
• Taşeron personeline tesisin enerji kaynakları ve izolasyon noktaları hakkında bilgilendirme yapılır.
• Ana işveren ile taşeron arasında izolasyonu kimin yapacağı, kimin doğrulayacağı ve işin bitiminde enerjinin kim tarafından verileceği yazılı olarak netleştirilir.

6331 sayılı Kanun, aynı çalışma alanını paylaşan işverenlerin İSG konusunda iş birliği yapmasını ve birbirlerini risklerden haberdar etmesini öngörür. LOTO uygulaması, bu iş birliğinin en somut biçimde sınandığı alanlardan biridir. Bakım duruşlarında sahada birden fazla firmanın çalışması, koordinasyonsuzluk riskini artırdığı için duruş öncesinde ortak bir izolasyon planı hazırlanması önerilir.

Kilit Yönetimi ve Sahipsiz Kilitlerin Çıkarılması

Kişisel kilitlerin kime ait olduğu, üzerindeki etiket veya gravürden anlaşılabilmelidir. Kilit envanteri tutulmalı, işten ayrılan personelin kilitleri teslim alınmalıdır. Farklı amaçlar için renk kodlaması (örneğin bakım, elektrik, taşeron) karışıklığı azaltır.

Çalışanın kilidini unutarak işyerinden ayrıldığı durumlar için yazılı bir sahipsiz kilit çıkarma prosedürü bulunmalıdır. Bu prosedür tipik olarak şunları içerir: çalışana ulaşma girişimi, yetkili yöneticinin ekipman ve çevresinin güvenli olduğunu sahada doğrulaması, işlemin kayıt altına alınması ve çalışanın işe döndüğünde bilgilendirilmesi. Kesme aleti ile kilit sökmek, ancak bu adımlar tamamlandıktan sonra ve yetkili kişi tarafından yapılmalıdır.

Program Denetimi ve Sürekli İyileştirme

LOTO programı bir kez kurulup bırakıldığında zamanla aşınır. Programı canlı tutmak için şu uygulamalar önerilir:

• Yıllık prosedür gözden geçirmesi: Her makineye özel prosedür sahada yürütülerek güncelliği kontrol edilir.
• Uygulama gözlemi: Yetkili bir kişi, gerçek bir bakım işinde LOTO uygulamasını gözlemleyerek eksikleri kayda geçirir.
• Değişiklik yönetimi: Makineye eklenen yeni enerji kaynakları, pano değişiklikleri ve otomasyon güncellemeleri prosedüre işlenir.
• Göstergeler: Prosedürü bulunan makine oranı, gözlem uygunluk oranı, sahipsiz kilit sayısı ve LOTO ile ilgili ramak kala bildirimleri izlenir.

Denetimlerde müfettişlerin hangi kayıtlara baktığını müfettiş gözüyle EKED ve belgelendirme yazımızda inceledik. ISO 45001 yönetim sistemi uygulayan işletmelerde LOTO programı, değişiklik yönetimi ve operasyonel kontrol maddeleriyle doğal biçimde bütünleşir.

Tesisinizin LOTO Olgunluğunu Nasıl Değerlendirirsiniz?

LOTO kültürünün hangi aşamada olduğunu anlamak için aşağıdaki sorular basit ama etkili bir öz değerlendirme aracıdır. Her "hayır" cevabı, programda öncelikli bir iyileştirme alanına işaret eder:

• Enerji kaynağı olan her makine için güncel, fotoğraflı ve makineye özel bir talimat var mı?
• İzolasyon noktaları sahada numaralandırılmış ve talimattaki numaralarla eşleşiyor mu?
• Her yetkili çalışanın kendine ait, tanımlanabilir bir kilidi var ve kilitler kolay erişilebilir istasyonlarda mı?
• Sıkışma giderme ve kalıp ayarı gibi kısa süreli işler için LOTO veya yazılı alternatif önlem uygulanıyor mu?
• Vardiya devri ve sahipsiz kilit çıkarma prosedürleri yazılı ve biliniyor mu?
• Taşeronlar işe başlamadan önce tesisin LOTO kuralları hakkında bilgilendiriliyor mu?
• Son bir yıl içinde gerçek bir bakım işi sırasında LOTO uygulaması gözlemlenerek denetlendi mi?
• Kilitlemeden yapılan bir işi durduran çalışan yönetim tarafından destekleniyor mu?

Bu değerlendirme, bakım, üretim ve İSG temsilcilerinin birlikte katıldığı kısa bir saha turunda yapıldığında en doğru sonucu verir. Masa başında verilen cevaplar ile sahada görülen tablo arasındaki fark, çoğu zaman programın gerçek durumunu gösterir.

Liderliğin Rolü

Üretim baskısının yüksek olduğu bir anda formenin "hemen bakıver, kilitlemeye gerek yok" demesi, yıllarca verilen eğitimin etkisini bir anda sıfırlayabilir. LOTO kültürünün oturduğu tesislerde yöneticiler, kilitlemeden yapılan işi durdurma yetkisini çalışanlara açıkça tanır ve bu yetkiyi kullananı destekler. Bursa'daki yüksek tempolu üretim yapan otomotiv yan sanayi tesislerinde bu tutum, duruş maliyeti kaygısıyla kısa yolların seçilmesini engellemenin en etkili yoludur.

Kilit, bakım yapan kişinin hayatını başkalarının dikkatine bırakmamasının fiziksel güvencesidir.

PRD TEST Olarak Nasıl Destek Veriyoruz?

PRD TEST KONTROL HİZMETLERİ A.Ş. olarak tesisinizdeki makinelerin enerji kaynaklarını ve izolasyon noktalarını sahada belirliyor, grup kilitleme, vardiya devri ve sahipsiz kilit çıkarma gibi kuralları içeren LOTO programının kurulmasına destek oluyoruz. Bakım, üretim ve taşeron personeline yönelik uygulamalı EKED / LOTO eğitimi ile prosedürün sahada doğru uygulanmasını hedefliyoruz.