Acil Durum Eylem Planı Nasıl Hazırlanır? Adım Adım İşyeri Rehberi

Acil durum eylem planı, işyerinde yangın, deprem, patlama, kimyasal yayılım veya sel gibi olağan dışı bir olay yaşandığında kimin, neyi, hangi sırayla yapacağını önceden belirleyen yazılı plandır. Plan; risk değerlendirmesiyle olası acil durumların belirlenmesi, önleyici tedbirlerin tanımlanması, müdahale ve tahliye yöntemlerinin yazılması, ekiplerin oluşturulması ve tatbikatla sınanması adımlarıyla hazırlanır.

Türkiye'de bu yükümlülük 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ile İşyerlerinde Acil Durumlar Hakkında Yönetmelik tarafından düzenlenir. Ancak mevzuata uygun bir belge ile gerçekten işe yarayan bir plan arasında önemli fark vardır: Dosyada duran, çalışanların içeriğini bilmediği bir plan, acil durum anında hiçbir işe yaramaz. Bu rehberde planı hem mevzuata uygun hem de sahada uygulanabilir şekilde nasıl hazırlayacağınızı adım adım anlatıyoruz.

Acil Durum Eylem Planının Yasal Dayanağı

6331 sayılı Kanun'un acil durum planları, yangınla mücadele ve ilk yardım ile tahliyeye ilişkin hükümleri işverene şu temel yükümlülükleri getirir: olası acil durumları önceden değerlendirmek, bunlara karşı önlem almak, yeterli sayıda eğitimli ve donanımlı kişiyi görevlendirmek, işyeri dışındaki kuruluşlarla (itfaiye, ilk yardım, arama kurtarma) irtibatı sağlamak ve ciddi, yakın ve kaçınılmaz tehlike hâlinde çalışanların güvenli şekilde tahliyesini güvence altına almak.

Uygulama ayrıntıları İşyerlerinde Acil Durumlar Hakkında Yönetmelik'te yer alır. Yangın güvenliğine ilişkin teknik şartlar için ise Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik, ilk yardımcı sayıları için İlkyardım Yönetmeliği, patlayıcı ortam bulunan işyerlerinde ayrıca Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik dikkate alınır.

Acil Durum Eylem Planı Adım Adım Nasıl Hazırlanır?

Aşağıdaki sıra, küçük bir ofisten çok vardiyalı bir fabrikaya kadar her ölçekte uygulanabilir. Ölçek büyüdükçe her adımın ayrıntısı artar, ama sıralama değişmez.

1. Hazırlık ekibini kurun: İşveren veya vekili, iş güvenliği uzmanı, işyeri hekimi, çalışan temsilcisi, bakım/teknik sorumlu ve üretim sorumlusu ekipte bulunmalıdır. Sahayı en iyi tanıyan kişilerin katılımı, planın gerçekçiliğini belirler.
2. Olası acil durumları belirleyin: Risk değerlendirmesi, işyerinin konumu, kullanılan malzemeler ve çevre koşulları dikkate alınarak yangın, deprem, patlama, kimyasal döküntü veya gaz kaçağı, sel ve su baskını, elektrik kesintisi, zehirlenme, salgın hastalık ve sabotaj gibi senaryolar tek tek değerlendirilir.
3. Önleyici ve sınırlandırıcı tedbirleri yazın: Her senaryo için olayın çıkmasını önleyecek ve çıkarsa etkisini sınırlayacak tedbirler belirlenir: algılama sistemleri, söndürme donanımı, ayrı depolama, döküntü kitleri, acil kapatma vanaları gibi.
4. Müdahale yöntemlerini tanımlayın: Olayı ilk fark eden kişinin ne yapacağı, alarmın nasıl verileceği, enerjinin ve gazın nasıl kesileceği, dış kuruluşların (112) kim tarafından aranacağı açık ve kısa talimatlar hâlinde yazılır.
5. Tahliye planını hazırlayın: Kaçış yolları, acil çıkışlar, toplanma alanı, sayım yöntemi ve hareket kabiliyeti kısıtlı çalışanlar ile ziyaretçilerin tahliyesi belirlenir; kat ve bölüm bazında krokiler çizilir.
6. Ekipleri oluşturun ve eğitin: Söndürme, kurtarma, koruma ve ilk yardım ekipleri yeterli sayıda destek elemanıyla oluşturulur, eğitimleri verilir ve donanımları sağlanır.
7. İletişim ve koordinasyonu kurun: Acil durum telefon listesi, iç haberleşme yöntemi, komşu işyerleri veya ana işverenle koordinasyon ve itfaiye ile irtibat bilgileri plana eklenir.
8. Planı duyurun ve tatbikatla sınayın: Plan çalışanlara anlatılır, krokiler görünür yerlere asılır ve en az yılda bir tatbikat yapılır. Tatbikat sonuçları plana geri beslenir.

Planda Bulunması Gereken Bölümler

Yönetmelik, acil durum planının asgari içeriğini tanımlar. Uygulamada okunabilir ve kullanılabilir bir plan şu başlıkları içerir:

• İşyeri bilgileri: Unvan, adres, SGK sicil numarası, tehlike sınıfı, çalışan sayısı ve vardiya düzeni.
• Acil durum senaryoları: Her olası acil durum için ayrı müdahale talimatı.
• Acil durum ekipleri: Ekip üyelerinin adı, görevi, vardiyası, iletişim bilgisi ve aldığı eğitimler.
• Tahliye krokileri: Bulunulan yer, kaçış yolları, acil çıkışlar, söndürücüler, yangın dolapları, ilk yardım dolabı, alarm butonları ve toplanma alanı.
• Kritik noktalar: Elektrik ana şalteri, doğalgaz ana vanası, kimyasal depo, basınçlı kaplar ve tehlikeli madde bulunan alanlar.
• İletişim listesi: 112, bina yönetimi, OSB müdürlüğü, dağıtım şirketi arıza hattı ve işveren vekilleri.
• Tatbikat ve eğitim kayıtları: Tarih, senaryo, katılım ve değerlendirme sonuçları.

Acil Durum Ekipleri: Kim, Ne Yapar?

Yönetmelik dört temel ekip tanımlar. Her ekipte yeterli sayıda destek elemanı bulunmalı ve bu kişiler görevlerine uygun eğitim almış olmalıdır.

Ekiplerin nasıl kurulacağını, üye seçiminde nelere dikkat edileceğini acil durum müdahale ekipleri nasıl oluşturulur yazımızda ayrıntılı olarak ele aldık. Ekip üyelerinin söndürme becerisi için uygulamalı yangın eğitimi almış olması, teorik bilginin sahaya aktarılmasında belirleyicidir.

Senaryo Bazlı Müdahale Talimatları Nasıl Yazılır?

Planın en çok kullanılan bölümü, her acil durum için yazılan müdahale talimatlarıdır. Bu talimatlar genel ifadelerden ("gerekli önlemler alınır") kaçınmalı, kimin hangi adımı atacağını açıkça söylemelidir. İyi bir talimat; olayı fark eden kişinin ilk hareketini, alarmın veriliş şeklini, ekiplerin görevlerini, dış kuruluşlara haber verme sorumluluğunu ve olay sonrası normale dönüş adımlarını kısa maddeler hâlinde içerir.

Yangın senaryosu

Yangını fark eden kişi en yakın alarm butonuna basar, güvenliyse başlangıç yangınına uygun söndürücüyle müdahale eder, yangın kontrol edilemiyorsa bölgeyi terk eder ve kapıları kapatır. Söndürme ekibi olay yerine yönelir, teknik sorumlu elektrik ve gaz kesme noktalarını yönetir, koordinatör 112'yi arar ve toplanma alanında sayımı başlatır. Talimat, hangi yangın sınıfında hangi söndürücünün kullanılacağını da hatırlatmalıdır.

Deprem senaryosu

Deprem sırasında çalışanlar makineleri güvenli şekilde durdurabiliyorsa durdurur, raf, pres ve asılı yüklerden uzaklaşarak güvenli pozisyon alır. Sarsıntı sona erdikten sonra tahliye başlar; asansör kullanılmaz. Toplanma alanı, bina ve yüksek yapılardan yeterince uzak seçilmiş olmalıdır. Deprem sonrası binaya yeniden giriş, yapının hasar durumu değerlendirilmeden yapılmamalıdır.

Kimyasal döküntü veya gaz kaçağı

Olay yeri rüzgâr yönü dikkate alınarak boşaltılır, tutuşturucu kaynaklar kontrol altına alınır ve yalnızca uygun kişisel koruyucu donanıma sahip eğitimli kişiler müdahale eder. Güvenlik bilgi formları (SDS) plana ek olarak kolay ulaşılabilir yerde bulunmalı, ilk yardım ekibi maruziyet belirtileri konusunda bilgilendirilmiş olmalıdır.

Tatbikat: Planın Gerçek Testi

Bir acil durum eylem planının işe yarayıp yaramadığı ancak tatbikatla anlaşılır. Yönetmelik en az yılda bir tatbikat yapılmasını öngörür; ancak çok vardiyalı işyerlerinde her vardiyanın tatbikata katılması, farklı senaryoların dönüşümlü uygulanması iyi uygulamadır.

Etkili bir tatbikatta şu sorulara cevap aranır:

• Alarm tüm alanlarda, gürültülü üretim bölümleri dahil duyuldu mu?
• Tahliye ne kadar sürdü ve toplanma alanında sayım doğru yapılabildi mi?
• Kaçış yollarında engel, kilitli kapı veya yetersiz aydınlatma var mıydı?
• Ekipler görevlerini biliyor muydu, donanımlarına hızla ulaşabildiler mi?
• Enerji ve gaz kesme noktalarına ulaşılabildi mi?
• Ziyaretçiler, taşeron çalışanları ve hareket kabiliyeti kısıtlı kişiler plana dahil edildi mi?

Tatbikat sonunda bir değerlendirme raporu hazırlanmalı ve tespit edilen aksaklıklar için düzeltici faaliyetler sorumlu ve termin tarihiyle plana işlenmelidir. Profesyonel gözlemciyle yürütülen bir yangın tatbikatı, işletme içinden fark edilmesi zor aksaklıkları ortaya çıkarır. Tatbikatı yapmamanın hukuki sonuçları için tatbikat yaptırmamanın yasal karşılığı yazımıza bakabilirsiniz.

Plan kâğıt üzerinde ne kadar iyi yazılmış olursa olsun, çalışanlar onu bir kez bile uygulamamışsa gerçek bir acil durumda refleks hâline gelmez.

En Sık Yapılan Hatalar

• Hazır şablon kullanmak: Başka bir işyerinden kopyalanan planlar, gerçek bina yapısını, prosesleri ve riskleri yansıtmaz. Denetimde de sahada da ilk fark edilen eksiklik budur.
• Yalnızca yangına odaklanmak: Özellikle Marmara Bölgesi gibi deprem riski yüksek bölgelerde deprem senaryosu; kimyasal kullanan tesislerde döküntü ve zehirlenme senaryoları mutlaka ayrıca ele alınmalıdır. Bursa'daki birçok üretim tesisinde bu iki senaryo en az yangın kadar önemlidir.
• Ekip listesini güncellememek: İşten ayrılan veya vardiyası değişen destek elemanlarının yerine yenisinin atanmaması, ekiplerin kâğıt üzerinde kalmasına yol açar.
• Tahliye krokilerini yanlış konumlandırmak: Krokide "buradasınız" işaretinin olmaması veya kroki yönünün binadaki bakış yönüyle uyuşmaması, stres altında yanlış yöne gidilmesine neden olabilir.
• Donanım kontrolünü plandan ayırmak: Söndürme sistemleri, algılama ve alarm sistemleri ile acil aydınlatma çalışmıyorsa plan uygulanamaz. Bu sistemlerin periyodik kontrolleri planın ayrılmaz parçasıdır.
• Taşeron ve ziyaretçileri unutmak: Alt işveren çalışanları ve ziyaretçiler için yönlendirme ve sayım yöntemi tanımlanmalıdır.

PRD TEST Olarak Nasıl Destek Veriyoruz?

PRD TEST olarak acil durum hazırlığını belge, eğitim ve teknik kontrol bütünlüğü içinde ele alıyoruz. İşyerinizin mevcut acil durum planını sahadaki gerçek koşullarla karşılaştırarak değerlendiriyor; destek elemanlarına yönelik yangın eğitimlerini ve gözlemci eşliğinde tatbikatları planlıyoruz.

Planın uygulanabilirliği büyük ölçüde teknik sistemlerin çalışır durumda olmasına bağlı olduğundan, yangın söndürme ve algılama sistemleri ile acil aydınlatmanın periyodik kontrollerini de aynı takvim içinde yürütebiliyoruz. Acil durum planınızı gözden geçirmek veya yıllık tatbikatınızı planlamak için bizimle iletişime geçebilirsiniz.