Yüksekten düşen bir çalışanı hayatta tutan paraşüt tipi emniyet kemeri, düşüş durdurulduğu anda yeni bir riskin de başlangıcı olabilir. Düşüşte ciddi bir yaralanma yaşamamış, bilinci yerinde bir kişi bile kemerde uzun süre hareketsiz asılı kalırsa bilinç kaybı yaşayabilir ve bu durum ölümle sonuçlanabilir. Bu tabloya askı travması (suspension trauma) ya da tıbbi literatürdeki adıyla askıya bağlı ortostatik intolerans denir.
Askı travması, yüksekte çalışma güvenliğinin en az bilinen ama en kritik konularından biridir; çünkü düşüş durdurma sisteminin başarıyla çalıştığı bir olayda bile, kurtarma gecikirse sonuç ağır olabilir. Bu yazıda askı travmasının nasıl geliştiğini, belirtilerini, önleme yöntemlerini, kurtarma planının nasıl hazırlanacağını ve güncel ilk yardım yaklaşımını ele alıyoruz.
Askı Travması Nasıl Gelişir?
Ayakta dururken bacaklardaki kanın kalbe geri dönüşü büyük ölçüde bacak kaslarının kasılmasıyla sağlanır; bu mekanizmaya kas pompası denir. Emniyet kemerinde asılı kalan kişi bacaklarını hareket ettiremediğinde bu pompa devre dışı kalır. Yerçekiminin etkisiyle kan bacaklardaki toplardamarlarda birikir (venöz göllenme). Kemerin bacak kayışlarının kasık bölgesinde yarattığı baskı da dolaşımı olumsuz etkileyebilir.
Kalbe dönen kan miktarı azaldıkça kalbin pompaladığı kan hacmi ve kan basıncı düşer. Beyne giden kan akışı yetersiz kaldığında baş dönmesi, bulantı ve sonunda bilinç kaybı gelişir. Normal koşullarda bayılan bir kişi yere düşer ve yatay pozisyonda dolaşım kendiliğinden düzelir; ancak kemerde asılı kişi dik konumda kalmaya devam ettiği için bu doğal düzelme gerçekleşemez. Tehlikenin temel nedeni budur.
Belirtiler ve Kritik Süre
Askı travmasının ne kadar sürede gelişeceği kişiden kişiye büyük farklılık gösterir. Kemerin tipi ve ayarı, kişinin fiziksel durumu, yaralanma olup olmadığı, ortam sıcaklığı ve kişinin bacaklarını hareket ettirip ettiremediği bu süreyi etkiler. Kontrollü deneylerde bazı gönüllülerde birkaç dakika içinde baygınlık öncesi belirtiler görülmüş, bazıları ise çok daha uzun süre dayanabilmiştir.
| Evre | Gözlenebilecek belirtiler | Anlamı |
|---|---|---|
| Erken | Bacaklarda uyuşma, karıncalanma, huzursuzluk | Dolaşım etkilenmeye başlamıştır |
| Baygınlık öncesi | Baş dönmesi, terleme, solukluk, bulantı, görme bulanıklığı, sıcak basması | Beyin kan akışı azalmaktadır; kurtarma acildir |
| İleri | Bilinç bulanıklığı veya kaybı, yanıt vermeme | Hayati tehlike; derhal kurtarma ve tıbbi müdahale gerekir |
Düşüş sırasında başını çarparak bilincini kaybeden bir çalışan, bacaklarını hiç hareket ettiremeyeceği için askı travması açısından en savunmasız gruptadır. Kurtarma planı bu senaryoyu esas alarak hazırlanmalıdır.
Askı Travmasını Önleme Yöntemleri
Askı travmasına karşı en etkili önlem, çalışanın hiç düşmemesini ve düşerse mümkün olan en kısa sürede kurtarılmasını sağlamaktır. Kontrol hiyerarşisine göre öncelik sırası şöyledir:
- Yüksekte çalışmayı ortadan kaldırmak veya azaltmak: İşin mümkünse zemin seviyesinde yapılması.
- Toplu koruma: Korkuluk, güvenlik ağı, platformlu iskele gibi düşmeyi önleyen tedbirler.
- Düşme önleyici (restraint) sistemler: Çalışanın düşme kenarına ulaşmasını engelleyen, kısa bağlantılı sistemler. Bu sistemlerde kişi asılı kalmaz.
- Düşüş durdurma sistemleri: Ancak diğer önlemler yeterli olmadığında, hızlı kurtarma planıyla birlikte kullanılmalıdır.
Düşüş durdurma sistemi kullanılan işlerde ek olarak:
- Kemere bağlanan askı travması önleme şeritleri (trauma strap) kullanılabilir. Asılı kalan kişi bu şeritleri açarak ayaklarını dayayabileceği bir basamak oluşturur ve bacak kaslarını çalıştırabilir.
- Çalışanlara, asılı kaldıklarında bacaklarını hareket ettirmeleri, dizlerini karına doğru çekmeleri ve mümkünse ayaklarını bir yüzeye dayamaları öğretilmelidir.
- Yüksekte hiçbir zaman yalnız çalışılmamalı, düşüşü fark edip alarmı verecek biri daima bulunmalıdır.
- Kemerin bedene doğru ayarlanması, kayışların yük dağılımını iyileştirir. Doğru giyim için paraşüt tipi emniyet kemeri nasıl giyilir yazımıza bakabilirsiniz.
Kurtarma Planı Nasıl Hazırlanır?
6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu kapsamında işveren, acil durumlar için gerekli tedbirleri almakla yükümlüdür. Yapı İşlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği ve yüksekte çalışmaya ilişkin genel hükümler, düşme riskine karşı önlemlerin alınmasını öngörür. Düşüş durdurma sisteminin kullanıldığı bir işte bu, pratikte yazılı bir kurtarma planı anlamına gelir. İtfaiyeyi aramak gereklidir ama tek başına bir kurtarma planı değildir; dış ekiplerin ulaşma ve kurulum süresi kritik süreyi aşabilir.
- Senaryoların belirlenmesi: Hangi noktalarda, hangi yükseklikte ve hangi erişim koşullarında düşüş olabileceği tanımlanır.
- Kurtarma yönteminin seçilmesi: Mobil platform ile erişim, kurtarma kiti ile yukarıdan indirme veya kendi kendini kurtarma sistemleri gibi yöntemler senaryoya göre belirlenir.
- Ekipmanın hazır bulundurulması: Kurtarma kiti, platform veya merdiven iş başlamadan sahada ve kullanıma hazır olmalıdır.
- Ekibin belirlenmesi ve eğitimi: Kurtarmayı yapacak kişiler isimle belirlenir ve ekipmanı kullanmak için uygulamalı eğitim alır.
- İletişim ve alarm: Düşüşün nasıl bildirileceği, 112 ile kimin iletişime geçeceği ve olay yerine erişim tarifi netleştirilir.
- Tatbikat: Plan, gerçekçi bir senaryo ile düzenli olarak denenir ve kurtarma süresi ölçülür.
Kurtarma ekipmanı seçimi
Kurtarma yöntemi, düşüşün yaşanabileceği yerin erişim koşullarına göre seçilir. Açık alanda ve düz zeminde çalışılan işlerde mobil çalışma platformu ile kazazedeye erişmek hızlı bir çözüm olabilir; ancak platformun iş süresince sahada ve kullanıma hazır olması şarttır. Çatı, çelik konstrüksiyon veya vinç yolu gibi platformun ulaşamayacağı yerlerde, yukarıdaki bir ankraj noktasından kazazedeyi kaldırıp kontrollü şekilde indirmeye imkan veren önceden kurulmuş kurtarma kitleri tercih edilir. Bazı geri sarımlı düşüş durdurucular ise entegre kurtarma vinci ile donatılmıştır.
Hangi yöntem seçilirse seçilsin, kurtarıcıların kendilerinin de düşme riskine karşı korunması, ekipmanın periyodik muayenesinin yapılması ve tatbikatlarda gerçekçi ağırlıkta bir kukla veya gönüllü ile deneme yapılması gerekir. Tatbikatta ölçülen süre, planın gerçekçi olup olmadığını gösteren en somut göstergedir.
Kurtarma Sonrası İlk Yardım: Güncel Yaklaşım
Uzun yıllar boyunca bazı rehberlerde, kurtarılan kişinin yere düz yatırılmaması ve yarı oturur ya da "W" pozisyonunda bekletilmesi öneriliyordu. Bu öneri, bacaklarda biriken kanın aniden kalbe dönerek zarar vereceği varsayımına dayanıyordu. Ancak İngiltere İş Sağlığı ve Güvenliği İdaresi (HSE) adına 2009 yılında yapılan kanıta dayalı literatür incelemesi, bu uygulamayı destekleyen yeterli kanıt bulunmadığını ve bilinç kaybı olan bir kişiyi dik pozisyonda tutmanın kendisinin risk oluşturabileceğini değerlendirmiştir.
Kurtarılan kişiye, eğitimli ilk yardımcı tarafından standart ilk yardım yaklaşımı uygulanmalıdır: bilinç, solunum ve dolaşım değerlendirilir, gerekiyorsa temel yaşam desteği başlatılır. 112 derhal aranmalı ve sağlık ekibine kişinin ne kadar süre asılı kaldığı bilgisi mutlaka verilmelidir. İlk yardım uygulamaları, sertifikalı ilk yardım eğitimlerinde öğretilen güncel protokollere göre yapılmalıdır.
Kurtarma sırasında kazazedenin ek bir yaralanmaya maruz kalmaması için kontrollü ve yavaş indirilmesi, zemine ulaştığında kemerin dikkatle çıkarılması ve kişinin sıcak tutulması önemlidir. Düşüş sırasında kişi yapıya çarpmış olabileceğinden, omurga yaralanması şüphesi varsa sağlık ekibi gelene kadar gereksiz hareket ettirilmemelidir.
Asılı kalma süresi uzun olan her kişi, belirtisi olmasa bile tıbbi değerlendirmeye gönderilmelidir. Bu bilgi, sağlık ekibinin olası komplikasyonları değerlendirmesi açısından önemlidir.
Sahada Sık Yapılan Hatalar
- Kurtarma planını "itfaiyeyi ara" cümlesiyle sınırlamak,
- Kurtarma kitini depoda tutmak veya hiç tatbikat yapmamak,
- Düşme önleyici sistem kullanılabilecek yerlerde düşüş durdurma sistemini tercih etmek,
- Kemeri gevşek veya yanlış bedenle kullanmak,
- Yüksekte tek başına çalışmaya izin vermek,
- Çalışanlara askı travması belirtilerini ve asılı kaldıklarında yapmaları gerekenleri anlatmamak.
Bursa'daki fabrika çatılarında yürütülen güneş paneli kurulumu ve çatı bakım işleri, kurtarma planının en sık ihmal edildiği işler arasındadır; bu işlerde yüklenici firmaların da plana dahil edilmesi gerekir.
PRD TEST Olarak Nasıl Destek Veriyoruz?
Askı travması riskini yönetmek, doğru ekipmandan çok doğru planlama ve uygulamalı eğitim gerektirir. PRD TEST olarak yüksekte çalışma eğitimi programlarımızda düşüş durdurma sistemlerinin doğru kullanımını, askı travmasının belirtilerini ve kurtarma planı mantığını uygulamalı olarak ele alıyoruz.
İşletmenizin yüksekte çalışma senaryolarına uygun eğitim ve tatbikat planlaması için ekibimizle iletişime geçebilirsiniz.
