Yatay ve Dikey Yaşam Hattı Kurulum Standartları

Fabrika çatıları, köprülü vinç yolları, depolama silolarının üstü ve yüksek teknik platformlar, çalışanın iş sırasında sürekli yer değiştirmesini gerektiren alanlardır. Çalışanın bir ankraj noktasından diğerine geçmek için kancasını söktüğü birkaç saniyelik an, düşme kazalarının önemli bir kısmının yaşandığı andır. Bu boşluğu kapatmak için kullanılan mühendislik çözümü, çalışanın hareket ederken kesintisiz bağlı kalmasını sağlayan yaşam hatlarıdır.

Yaşam hatları yatay (çatı, vinç yolu) ve dikey (sabit merdiven, direk, kule) olarak ikiye ayrılır ve her biri farklı standartlara tabidir. Bu rehberde yatay ve dikey yaşam hattı kurulum standartlarını, ankraj tiplerini, düşüş açıklığı hesabını, kurulum ve muayene süreçlerini ele alıyoruz.

İlgili Mevzuat ve Standartlar

6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ve Yapı İşlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği, yüksekte yapılan çalışmalarda düşmeyi önleyen toplu koruma tedbirlerinin öncelikli olarak alınmasını, bunun mümkün olmadığı durumlarda ise uygun kişisel koruyucu donanımlarla güvenli ankraj sistemlerinin sağlanmasını öngörür. Kişisel koruyucu donanımların seçimi ve kullanımı ise Kişisel Koruyucu Donanımların İşyerlerinde Kullanılması Hakkında Yönetmelik ile düzenlenir.

Teknik gereklilikler için başlıca standartlar şunlardır:

• TS EN 795: Düşmeye karşı kişisel koruma, ankraj düzenekleri (yatay yaşam hatları dahil).
• CEN/TS 16415: Birden fazla kişinin aynı anda kullandığı ankraj düzenekleri için ek gereklilikler.
• TS EN 353-1: Rijit ankraj hatlı (ray veya tel halat) kılavuzlu düşüş durdurucular, yani dikey yaşam hatları.
• TS EN 353-2: Esnek ankraj hatlı kılavuzlu düşüş durdurucular.
• TS EN 365: Kullanım talimatı, bakım, periyodik muayene ve işaretleme gereklilikleri.

TS EN 795 Ankraj Tipleri

TS EN 795 standardı, ankraj düzeneklerini yapıya bağlanma şekline ve işlevine göre beş tipe ayırır:

Yatay Yaşam Hatları: Tasarım Esasları

Tip C yatay yaşam hatları, iki uç ankraj ve belirli aralıklarla yerleştirilen ara destekler arasında gerilen çelik halattan oluşur. Çalışan, kemerine bağlı lanyard ile ara desteklerden geçebilen bir kızak (şaryo) üzerinden hatta bağlanır ve bağlantısını hiç sökmeden hat boyunca ilerleyebilir.

Esnek bir hatta düşüş yaşandığında halat sehim yapar; bu sehim hem uç ankrajlara binen kuvveti hem de gerekli düşüş açıklığını doğrudan etkiler. Bu nedenle:

• Hattın uçlarında, düşüş anında kuvveti sınırlayan enerji sönümleyici elemanlar kullanılır.
• Ara destek aralıkları ve hat gerginliği üreticinin hesap değerlerine göre ayarlanır.
• Düşüş anındaki sehim miktarı üreticinin hesap aracıyla belirlenir ve açıklık hesabına eklenir.
• Kullanıcı sayısı ve hattın başlangıç-bitiş noktaları sistem etiketinde gösterilir.

Hattın güzergahı da tasarımın önemli bir parçasıdır. Hat, çalışanın erişmesi gereken tüm noktaları kapsamalı ve çatı kenarına mümkün olduğunca uzak konumlandırılmalıdır. Kenara çok yakın kurulan bir hatta düşüş sonrası sarkaç etkisi oluşabilir; kenardan yeterince uzak bir hat ise kısa lanyard ile birlikte düşme önleyici (restraint) olarak da çalışabilir.

Dikey Yaşam Hatları: Sabit Merdivenler ve Kuleler

Sabit merdivenler, silo ve tank merdivenleri, iletişim direkleri ve baca merdivenlerinde kullanılan dikey sistemler TS EN 353-1 kapsamındadır. Bu sistemlerde merdiven boyunca uzanan rijit bir ray veya gergin tel halat bulunur. Çalışan, kemerinin göğüs halkasına bağlı kılavuzlu düşüş durdurucu ile bu hatta bağlanır; durdurucu tırmanışta çalışanı takip eder ve ani bir düşüşte hatta kilitlenir.

Dikey hatlarda kurulum sırasında dikkat edilmesi gereken başlıca konular şunlardır: hattın üst ve alt ankrajlarının merdiven taşıyıcısına veya yapıya üreticinin öngördüğü şekilde bağlanması, ara kılavuzların halatın merdivene sürtünmesini engelleyecek aralıklarla yerleştirilmesi, hattın başlangıç noktasında çalışanın güvenli bir zeminde dururken bağlanabilmesi ve merdivenin üst çıkışında platforma geçiş sırasında bağlantının kopmaması için ek bir ankraj noktası bulunması. Tel halatlı sistemlerde halat gerginliği gösterge ile kontrol edilmeli ve periyodik muayenelerde bu değer kayıt altına alınmalıdır.

Sırt korumalı (kafesli) sabit merdivenler, tek başına düşüş durdurma sağlamaz; kafes içinde düşen bir kişi ciddi yaralanabilir. Bu nedenle yeni tasarımlarda ve iyileştirmelerde dikey yaşam hattı tercih edilmesi giderek yaygınlaşmaktadır. Kılavuzlu düşüş durdurucunun hatta uyumlu model olması şarttır; farklı üreticilerin bileşenleri birbirine karıştırılmamalıdır.

Düşüş Açıklığı (Clearance) Hesabı

Düşüş durdurma sisteminin işe yaraması için, düşüş tamamen durdurulana kadar çalışanın zemine veya bir engele çarpmaması gerekir. Bu mesafeye düşüş açıklığı denir. Örnek bir hesap şöyle yapılabilir:

1. Lanyard boyu: 2,0 m (ankraj noktası ayak seviyesindeyse serbest düşüş mesafesi de buna göre artar).
2. Enerji emicinin açılma mesafesi: TS EN 355 için en fazla 1,75 m.
3. Sırt halkasından ayağa mesafe: yaklaşık 1,5 m (kemerin esnemesi dahil kabul edilir).
4. Güvenlik payı: en az 1,0 m.
5. Yatay hat sehimi: esnek hatlarda üreticinin hesapladığı değer eklenir.

Bu örnekte hat sehimi hariç yaklaşık 6,25 metre düşüş açıklığı gerekir. Değerler ekipmana ve bağlantı geometrisine göre değişir; kesin hesap mutlaka üreticinin verileriyle yapılmalıdır. Yeterli açıklık yoksa düşüş durdurma yerine, çalışanın düşme kenarına ulaşmasını engelleyen düşme önleyici (restraint) sistemler kurulmalıdır.

Kurulum, Belgelendirme ve Periyodik Muayene

Doğru ürün seçilse bile hatalı montaj sistemi işlevsiz hale getirir. Güvenilir bir kurulum süreci şu adımları içermelidir:

• Yapı elemanının taşıma kapasitesinin mühendislik değerlendirmesiyle doğrulanması,
• Üreticinin montaj talimatına uygun, eğitimli ekip tarafından kurulum,
• Kurulum sonrasında ankrajlara üretici talimatına göre çekme (doğrulama) testi uygulanması,
• Montaj raporu, ankraj yerlerini gösteren çizim, kullanım talimatı ve sistem etiketinin teslim edilmesi,
• TS EN 365 gereği en az 12 ayda bir yetkin kişi tarafından periyodik muayene yapılması,
• Düşüş yaşanan hattın, muayene edilip onaylanana kadar kullanıma kapatılması.

Sahada sık rastlanan uygunsuzluklar

• Belgesiz sistemler: Kurulumu yapan firma, ürün sertifikaları veya montaj raporu bilinmeyen, etiketi olmayan yaşam hatları.
• Yapıya uygun olmayan bağlantı: Hesapsız olarak ince sac aşıklara, korkuluklara veya boru hatlarına yapılan bağlantılar.
• Gevşek veya korozyona uğramış halat: Gerginliği kaybolmuş, tel kopuğu veya pas bulunan halatlar; sıkılığı kontrol edilmemiş kelepçeler.
• Uyumsuz kızak ve düşüş durdurucu: Farklı üreticilerin bileşenlerinin birlikte kullanılması veya hatta uygun olmayan karabina ile doğrudan bağlanma.
• Erişim sorunu: Hattın başlangıç noktasına ulaşmak için çalışanın bağlantısız olarak çatı kenarında yürümek zorunda kalması.
• Muayene kaydı olmaması: Kurulumdan bu yana hiç muayene edilmemiş, düşüş yaşayıp yaşamadığı bilinmeyen sistemler.

Bursa'daki OSB'lerde yaygın olan geniş açıklıklı sandviç panel çatılar, çatı bakım ve güneş paneli işleri nedeniyle yatay yaşam hattına en çok ihtiyaç duyulan alanlardır. Bu çatılarda sistem seçimi, panel tipine uygun onaylı bağlantı elemanlarına göre yapılmalıdır. Hatta bağlanacak kemerin doğru kullanımı için paraşüt tipi emniyet kemeri rehberimize göz atabilirsiniz.

PRD TEST Olarak Nasıl Destek Veriyoruz?

Yaşam hattının güvenliği, sistemi kullanan çalışanın bilgisiyle tamamlanır. PRD TEST olarak yüksekte çalışma eğitimi programlarımızda yatay ve dikey yaşam hatlarına bağlanma, kızak kullanımı ve düşüş açıklığı kavramını uygulamalı olarak ele alıyoruz.

Köprülü vinç yollarındaki yaşam hattı ihtiyacını, vinç periyodik kontrolü sırasında yaptığımız saha gözlemleriyle birlikte de raporlayabiliyoruz.