Doğalgaz yakıtlı kazan daireleri, normal koşullarda patlayıcı bir ortam değildir. Ancak bir vana, flanş, regülatör veya brülör bağlantısından kaynaklanan gaz kaçağı, kısa sürede havayla patlayıcı karışım oluşturabilir. Bu karışımın tutuşması için gereken enerji çok düşüktür; bir lamba anahtarının kontak kıvılcımı, arızalı bir armatür veya aşırı ısınan bir motor yüzeyi yeterli olabilir. Bu nedenle kazan dairelerinde ex-proof tesisat gerekliliği, yangın ve patlama güvenliğinin temel konularından biridir.

Bu yazıda kazan dairelerinde tehlikeli bölge sınıflandırmasının nasıl yapıldığını, ex-proof ekipman seçiminde dikkate alınması gereken kriterleri, anahtar ve armatürlerin konumlandırılmasını, ilgili mevzuatı ve periyodik muayene esaslarını ele alıyoruz.

Kazan Dairelerinde Patlama Riski Nasıl Oluşur?

Doğalgazın ana bileşeni olan metan, havada hacimce yaklaşık %5 ile %15 arasında bulunduğunda patlayıcı bir karışım oluşturur. Metan havadan hafif olduğu için kaçak durumunda gaz tavana doğru yükselir ve havalandırması yetersiz alanlarda tavan boşluklarında birikebilir. Bu nedenle tavana yakın monte edilen aydınlatma armatürleri ve bağlantı kutuları, kaçak senaryosunda patlayıcı atmosferle ilk temas eden elektrik donanımlarıdır.

Olası tutuşturucu kaynaklar şunlardır:

  • Aydınlatma anahtarları, prizler ve sigortalar gibi normal çalışmada kıvılcım üreten elemanlar
  • Standart armatürler, balastlar ve bağlantı kutularındaki gevşek bağlantılar
  • Sirkülasyon pompası ve fan motorları, kontaktörler ve kumanda panoları
  • Sıcak yüzeyler ve statik elektrik boşalmaları
  • Bakım sırasında kullanılan portatif elektrikli el aletleri
Gaz kokusunda ışığı açmayın

Gaz kokusu alındığında kazan dairesine girip ışığı açmak, anahtardaki kontak kıvılcımı nedeniyle patlamayı tetikleyebilir. Bu nedenle kazan dairesi aydınlatma anahtarlarının kazan dairesi dışında konumlandırılması ve personelin gaz kaçağı durumunda elektrikli cihazlara dokunmaması, acil durum talimatının temel maddeleri arasında yer almalıdır.

Risk yalnızca kaçak anıyla da sınırlı değildir. Brülör bakımı, gaz hattı onarımı veya regülatör değişimi gibi işlemler sırasında hat içindeki gazın tahliyesi, kontrollü koşullarda bile yerel olarak patlayıcı karışım oluşturabilir. Bu tür işlerin sıcak çalışma izni, gaz ölçümü ve uygun havalandırma ile planlanması, bakım sırasında kullanılan el aletlerinin de risk değerlendirmesine dahil edilmesi gerekir.

Tehlikeli Bölge (Zone) Sınıflandırması

Bir alanın ex-proof ekipman gerektirip gerektirmediği ve hangi kategoride ekipman gerektiği, tehlikeli bölge sınıflandırması ile belirlenir. Gaz ortamları için sınıflandırma esasları TS EN IEC 60079-10-1 standardında tanımlanır. Sınıflandırmada kaçak kaynaklarının (flanşlar, vanalar, regülatörler, brülör bağlantıları) kaçak derecesi, havalandırmanın derecesi ve kullanılabilirliği birlikte değerlendirilir.

BölgeTanımUygun ekipman kategorisi
Zone 0Patlayıcı gaz atmosferinin sürekli veya uzun süre bulunduğu alanKategori 1G
Zone 1Normal çalışmada patlayıcı atmosferin ara sıra oluşabileceği alanKategori 1G veya 2G
Zone 2Normal çalışmada oluşması beklenmeyen, oluşursa kısa süre kalan patlayıcı atmosferKategori 1G, 2G veya 3G

Kazan dairelerinde sınıflandırma sonucu, havalandırmanın etkinliğine bağlı olarak önemli ölçüde değişir. İyi havalandırılan ve kaçak kaynakları sınırlı bir kazan dairesinde tehlikeli bölge, kaçak noktalarının çevresinde sınırlı hacimlerde kalabilir; havalandırması yetersiz bir mahalde ise tüm tavan bölgesi tehlikeli alan olarak değerlendirilebilir. Bu nedenle “kazan dairesi her zaman Zone 1'dir” gibi genellemeler doğru değildir; sınıflandırma her tesis için ayrıca yapılmalıdır.

Ex-Proof Ekipman Seçim Kriterleri

Patlayıcı ortamda kullanılacak ekipmanlar, Muhtemel Patlayıcı Ortamda Kullanılan Teçhizat ve Koruyucu Sistemler ile İlgili Yönetmelik (2014/34/AB, ATEX ürün direktifi) kapsamında üretilmeli ve işaretlenmelidir. Ekipman etiketinde yer alan başlıca bilgiler şunlardır:

  • Ekipman grubu ve kategorisi: Örneğin II 2G, yer üstü gaz ortamları için Zone 1'e uygun ekipmanı ifade eder.
  • Koruma tipi: Alev sızdırmaz muhafaza (Ex d), artırılmış emniyet (Ex e), kendinden emniyetli (Ex i) gibi yöntemler.
  • Gaz grubu: Metan IIA grubundadır; IIB veya IIC etiketli ekipman da IIA ortamında kullanılabilir.
  • Sıcaklık sınıfı: Ekipmanın azami yüzey sıcaklığını gösterir. Metanın kendiliğinden tutuşma sıcaklığı yüksek olduğundan T1 ve üzeri sınıflar uygundur.
  • Koruma derecesi (IP): Kazan dairesindeki nem ve toz koşullarına uygun olmalıdır.

Ekipmanın kendisi kadar montajı da önemlidir. Uygun olmayan kablo rakorları, kapakları eksik veya vidaları tam sıkılmamış muhafazalar, sonradan açılmış delikler ex-proof özelliğini ortadan kaldırır. Kurulum esasları TS EN IEC 60079-14 standardında tanımlanmıştır.

Mevzuat Çerçevesi

Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik, kazan daireleri için yakıt türüne göre özel hükümler içerir; gaz yakıtlı kazan dairelerinde havalandırma, gaz algılama ve otomatik kesme düzenekleri ile elektrik tesisatının patlama riskine uygun olması bu hükümler arasındadır. İşyerlerinde patlayıcı ortam riski bulunan alanlar için ise Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik uygulanır. Bu yönetmelik, işverenin patlama risklerini değerlendirmesini, tehlikeli alanları sınıflandırmasını ve bunları Patlamadan Korunma Dokümanı (PKD) ile belgelemesini ister. PKD'nin kapsamı ve hazırlanma adımları için Patlamadan Korunma Dokümanı (PKD) nedir yazımıza göz atabilirsiniz.

Ex Donanımın Periyodik Muayenesi

Ex-proof özelliği, ekipmanın ömrü boyunca korunmalıdır. Korozyon, conta yaşlanması, gevşeyen vidalar ve yetkisiz değişiklikler koruma tipini zamanla bozabilir. TS EN IEC 60079-17 standardı, patlayıcı ortamlardaki elektrik tesisatının muayenesi için üç düzey tanımlar:

  1. Görsel muayene: Açma gerektirmeden, gözle tespit edilebilen kusurların (kırık muhafaza, eksik vida, hasarlı kablo) belirlenmesi.
  2. Yakın muayene: Görsel muayeneye ek olarak basit el aletleri ve erişim ekipmanlarıyla yapılan, gevşek bağlantı veya uygun olmayan rakor gibi kusurların tespiti.
  3. Ayrıntılı muayene: Gerektiğinde muhafazanın açılarak iç bağlantıların, alev yollarının ve contaların incelenmesi; enerji kesilerek ve uygun iş izni prosedürüyle yapılır.

Muayene sonuçları kayıt altına alınmalı ve PKD'de yer alan ekipman listesiyle eşleştirilmelidir. Bursa'daki sanayi tesislerinde, kazan dairesi yenilemelerinde armatürlerin standart LED ürünlerle değiştirildiği ve ex-proof özelliğin farkında olmadan kaybedildiği durumlarla sıkça karşılaşıyoruz. Bakım ve satın alma ekiplerinin bu konuda bilgilendirilmesi, bu tür hataları önler.

Ex-Proof İhtiyacını Azaltan Tasarım Yaklaşımı

Patlama güvenliğinde temel ilke, önce patlayıcı atmosferin oluşmasını önlemek, bu mümkün değilse tutuşturucu kaynakları ortadan kaldırmaktır. Kazan dairesinde ex-proof ekipman kullanımı önemli bir önlemdir; ancak tek başına yeterli değildir ve tasarım aşamasındaki bazı kararlar riskin kendisini azaltır:

  • Etkin havalandırma: Alt ve üst seviyede, dış ortama açılan ve kapatılamayan havalandırma açıklıkları, olası kaçağın seyrelmesini sağlar ve tehlikeli bölgenin boyutunu küçültür.
  • Kaçak noktalarının azaltılması: Kazan dairesi içindeki flanşlı bağlantı, vana ve regülatör sayısının asgari düzeyde tutulması.
  • Elektrik donanımının dışarı alınması: Anahtarlar, kumanda panoları ve dağıtım tabloları mümkün olduğunca kazan dairesi dışına yerleştirilmesi.
  • Gaz algılama ve otomatik kesme: Yanıcı gaz dedektörünün, gaz akışını dışarıdaki kesme vanasıyla kesecek ve gerektiğinde uygun elektrik devrelerini güvenli şekilde devre dışı bırakacak şekilde kurgulanması.
  • Havalandırma fanlarının seçimi: Mekanik havalandırma varsa fanların tehlikeli bölge sınıflandırmasına uygun seçilmesi.

Bu önlemler birlikte uygulandığında, kazan dairesinin tehlikeli bölge sınıflandırması daha küçük hacimlerle sınırlanabilir ve ex-proof ekipman gereksinimi daha net tanımlanır.

Sahada En Sık Karşılaşılan Hatalar

  • Aydınlatma anahtarlarının ve prizlerin kazan dairesi içinde bulunması
  • Ex-proof armatürün yanında standart bağlantı kutusu veya rakor kullanılması
  • Yenileme sırasında ex-proof armatürlerin standart ürünlerle değiştirilmesi
  • Kazan dairesi havalandırma menfezlerinin kapatılması, tehlikeli bölgenin büyümesi
  • Tehlikeli bölge sınıflandırmasının hiç yapılmaması veya PKD'nin güncel olmaması
  • Gaz alarm sisteminin elektrik kesme ve gaz kesme senaryolarıyla ilişkilendirilmemesi

PRD TEST Olarak Nasıl Destek Veriyoruz?

PRD TEST olarak patlamadan korunma (PKD / ATEX) hizmetimiz kapsamında kazan daireleri dahil tesislerinizin tehlikeli bölge sınıflandırmasını yapıyor, Ex donanımın bölgeye uygunluğunu değerlendiriyor ve Patlamadan Korunma Dokümanını hazırlıyoruz. Ex donanımın periyodik muayenesini TS EN IEC 60079-17 esaslarına göre gerçekleştiriyoruz.

Kazan dairelerindeki genel elektrik güvenliği için elektrik tesisatı ve topraklama ölçümü hizmetimizden yararlanabilirsiniz.