Ahşap, un, şeker, plastik veya alüminyum gibi yanıcı katı maddelerin ince tozları havaya karışıp uygun koşullarda tutuştuğunda, çok kısa sürede yüksek basınç üreten bir toz patlaması meydana gelir. Silolar, toz toplama filtreleri, elevatörler, öğütücüler ve zımpara hatları bu riskin en yoğun görüldüğü noktalardır. Toz patlamalarını özellikle tehlikeli kılan şey, ilk patlamanın çoğu zaman çevredeki toz birikintilerini havalandırarak çok daha büyük ikincil patlamalara zemin hazırlamasıdır.

Bu rehberde toz patlamasının oluşum koşullarını, tozun patlama karakteristiğini belirleyen parametreleri, Zone 20, 21 ve 22 sınıflandırmasının mantığını, ekipman seçimini ve koruma önlemlerini ele alıyoruz. Konu, Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik kapsamında hazırlanan patlamadan korunma dokümanının önemli bir parçasıdır.

Toz Patlama Pentagonu: Beş Koşul

Gaz yangınlarını açıklayan yangın üçgenine ek olarak toz patlamaları için iki koşul daha gerekir. Bu beş koşula toz patlama pentagonu denir:

  1. Yanıcı toz: Yeterince ince taneli ve yanabilir nitelikte toz.
  2. Oksijen: Genellikle ortam havası.
  3. Tutuşturucu kaynak: Sıcak yüzey, mekanik kıvılcım, statik deşarj, elektrik arkı, kendiliğinden ısınma veya açık alev.
  4. Dispersiyon: Tozun havada, alt patlama sınırının üzerinde bir konsantrasyonda dağılmış olması.
  5. Kapalı hacim: Silo, filtre gövdesi, kanal veya bina gibi basıncın birikebileceği bir alan.

Önleme stratejisinin mantığı basittir: Bu beş koşuldan en az birini ortadan kaldırmak ya da bir patlama olursa etkisini güvenli şekilde sınırlamak. Uygulamada en etkili yöntemler, toz birikiminin önlenmesi ve tutuşturucu kaynakların kontrolüdür.

Tozun Patlama Karakteristiği: Hangi Parametreler Önemli?

Doğru bölge sınıflandırması ve koruma tasarımı için tozun laboratuvarda belirlenen özelliklerine ihtiyaç vardır. Literatürdeki genel değerler yol gösterici olabilir; ancak tane boyutu, nem ve katkı maddeleri sonuçları önemli ölçüde değiştirdiğinden kritik tesislerde kendi tozunuzun test edilmesi önerilir.

ParametreAnlamıNeyi belirler?
Kst (bar·m/s)Patlama şiddeti katsayısıTahliye paneli ve bastırma sistemi boyutu
Pmax (bar)Kapalı hacimde ulaşılan en yüksek basınçEkipman dayanımı ve koruma seçimi
MIE (mJ)Minimum tutuşma enerjisiStatik elektrik ve kıvılcım hassasiyeti
Bulut tutuşma sıcaklığıToz bulutunun tutuştuğu en düşük sıcaklıkEkipmanın izin verilen yüzey sıcaklığı
Tabaka tutuşma sıcaklığıBelirli kalınlıktaki toz tabakasının tutuştuğu sıcaklıkYüzey sıcaklığı sınırı ve temizlik sıklığı
Alt patlama sınırı (MEC)Patlamanın mümkün olduğu en düşük konsantrasyonBölge sınıflandırması ve havalandırma

Kst değerine göre tozlar üç sınıfa ayrılır: St1 (0–200 bar·m/s), St2 (200–300 bar·m/s) ve St3 (300 bar·m/s üzeri). Metal tozlarının önemli bir kısmı yüksek sınıflarda yer alır ve özel dikkat gerektirir.

Zone 20, 21 ve 22 Nasıl Belirlenir?

Toz ortamlarında bölge sınıflandırması TS EN 60079-10-2 standardına göre yapılır. Belirleyici olan, patlayıcı toz bulutunun ne sıklıkta ve ne kadar süreyle oluştuğudur:

  • Zone 20: Patlayıcı toz bulutunun sürekli, uzun süreli veya sık olarak bulunduğu yerler. Tipik örnekler: silo içi, filtre gövdesinin kirli tarafı, öğütücü ve mikser içleri, pnömatik taşıma hatları.
  • Zone 21: Normal çalışma sırasında ara sıra patlayıcı toz bulutu oluşabilecek yerler. Örnekler: açık dolum ve boşaltma noktalarının hemen çevresi, torba boşaltma istasyonları, sık açılan kapaklar.
  • Zone 22: Normal çalışmada patlayıcı toz bulutu beklenmeyen, oluşursa kısa süre kalan yerler. Örnekler: filtre ve toz toplama ekipmanlarının dış çevresi, sızıntı ihtimali olan bağlantı noktalarının yakını.

Toz sınıflandırmasının gazdan önemli bir farkı, toz tabakalarının değerlendirmeye dahil edilmesidir. Temizlik yetersizse, normalde Zone 22 veya tehlikesiz kabul edilebilecek bir alan, biriken tabakalar nedeniyle daha ağır bir sınıfa girebilir. Bu nedenle temizlik programı, bölge sınıflandırmasının bir varsayımı olarak PKD'de açıkça yazılmalıdır. Genel PKD çerçevesi için patlamadan korunma dokümanı (PKD) nedir yazımıza bakabilirsiniz.

İkincil patlama riski

Kiriş, kablo tavası ve makine üstlerinde biriken ince toz tabakası, tesisteki en büyük gizli risklerden biridir. Filtre içindeki küçük bir patlamanın basınç dalgası bu tozları havalandırır ve binanın tamamını etkileyen ikincil bir patlamaya dönüşebilir. Basınçlı hava ile toz üfleyerek temizlik yapmak bu nedenle kabul edilmez; Ex uygun endüstriyel vakum sistemleri tercih edilmelidir.

Toz Ortamlarında Ekipman Seçimi

Tehlikeli bölgedeki elektrikli ve elektriksiz ekipmanlar, bölgeye uygun kategoride olmalıdır: Zone 20 için kategori 1D (EPL Da), Zone 21 için en az 2D (Db), Zone 22 için en az 3D (Dc). Bunun yanında tozun grubu da dikkate alınır:

  • IIIA: Yanıcı uçuşan lifler,
  • IIIB: İletken olmayan tozlar,
  • IIIC: İletken tozlar (IIIC ekipman, IIIA ve IIIB ortamlarında da kullanılabilir).

Ekipmanın en yüksek yüzey sıcaklığı hem toz bulutu hem de toz tabakası tutuşma sıcaklığından belirli güvenlik paylarıyla düşük olmalıdır. TS EN 60079-14 bu hesaplama için kurallar içerir: Bulut tutuşma sıcaklığının üçte ikisi ile belirli kalınlıktaki tabaka tutuşma sıcaklığından belirli bir pay düşülmüş değer karşılaştırılır ve düşük olan esas alınır. Tabaka kalınlığı arttıkça izin verilen yüzey sıcaklığı daha da düşer.

Fan, redüktör, rulman, kayış ve elevatör gibi mekanik ekipmanlar da sürtünme ve ısınma yoluyla tutuşturucu kaynak olabilir. Kayış kayması, rulman ısınması ve yabancı metal parçaların öğütücüye girmesi için sensörler ve mıknatıslı ayırıcılar kullanılmalıdır.

Patlama Koruma Önlemleri

Önleme her zaman önceliklidir; ancak Zone 20 hacimlerinde patlama olasılığı tamamen ortadan kaldırılamayabilir. Bu durumda yapısal koruma önlemleri devreye girer:

  1. Patlama tahliyesi (venting): Filtre veya silo üzerindeki tahliye panelleri, patlama basıncını güvenli bir yöne boşaltır. Tasarımda EN 14491 esas alınır ve tahliye yönünde insan ya da yol bulunmamalıdır.
  2. Alevsiz tahliye: Bina içindeki ekipmanlarda alev ve toz çıkışını engelleyen özel tahliye cihazları kullanılır.
  3. Patlama bastırma: Basınç artışını milisaniyeler içinde algılayıp söndürücü madde püskürten sistemlerdir; EN 14373 kapsamında değerlendirilir.
  4. Patlama izolasyonu: Patlamanın kanallar üzerinden diğer ekipmanlara geçmesini önleyen klapeler, döner valfler ve kimyasal bariyerlerdir; EN 15089 esas alınır.
  5. Topraklama ve eş potansiyel bağlantı: Statik elektrik birikimini önlemek için tüm iletken parçalar birbirine ve toprağa bağlanır.

Bursa'daki mobilya ve tekstil işletmeleri ile Marmara bölgesindeki yem ve un fabrikalarında, bu önlemlerin en zayıf halkası çoğu zaman bakım sonrası sökülüp geri takılmayan topraklama bağlantıları ve kapatılan tahliye panelleridir.

Uzman ipucu

Tahliye panellerinin önüne sonradan eklenen yapı, sundurma veya depolama alanlarını mutlaka kontrol edin. Panel çalışsa bile tahliye yönünde bir engel varsa, basınç ve alev beklenmedik yönlere yönelebilir.

Temizlik, Bakım ve Organizasyonel Önlemler

Toz ortamlarında patlamadan korunmanın en etkili ve en düşük maliyetli aracı düzenli temizliktir. Temizlik programı yazılı olmalı; hangi alanın, hangi sıklıkla, hangi yöntemle ve kim tarafından temizleneceği açıkça belirlenmelidir. Görünür yüzeyler kadar kiriş üstleri, kablo tavaları, aydınlatma armatürleri ve makine gövdelerinin üst kısımları gibi gözden uzak alanlar da programa dahil edilmelidir.

Temizlik yönteminde basınçlı hava ile üfleme ve kuru süpürme, tozu havalandırdığı için kaçınılması gereken yöntemlerdir. Bunun yerine tehlikeli bölgede kullanıma uygun endüstriyel vakum sistemleri veya merkezi toz emiş hatları tercih edilmelidir.

Diğer organizasyonel önlemler ise şunlardır:

  • Sıcak çalışma izni: Kaynak, taşlama ve kesme işlerinden önce çevrenin tozdan arındırılması, ekipmanın durdurulması ve iş sonrası bir süre gözlem yapılması.
  • Toz toplama sistemi bakımı: Filtre torbalarının, kıvılcım algılama ve söndürme sistemlerinin, döner valflerin ve izolasyon klapelerinin düzenli kontrolü.
  • Yabancı madde kontrolü: Öğütücü ve elevatörlere metal parça girişini önleyen mıknatıs ve eleklerin temizlenmesi.
  • Eğitim: Operatörlerin toz birikiminin neden tehlikeli olduğunu, bölge sınırlarını ve yasak uygulamaları bilmesi.
  • Değişiklik yönetimi: Yeni bir hammadde, daha ince bir öğütme derecesi veya yeni bir filtre sisteminin bölge sınıflandırmasına etkisinin değerlendirilmesi.

Bu önlemlerin uygulandığını gösteren temizlik çizelgeleri, izin formları ve bakım kayıtları, hem iç denetimlerde hem de resmi denetimlerde patlamadan korunma dokümanının sahada karşılık bulduğunun kanıtıdır.

PRD TEST Olarak Nasıl Destek Veriyoruz?

Toz kaynaklı patlama risklerini; tozun karakteristiği, proses akışı, toz toplama sistemi ve temizlik uygulamalarıyla birlikte değerlendiriyor, Zone 20, 21 ve 22 sınırlarını patlamadan korunma (PKD / ATEX) çalışması kapsamında raporluyoruz. Ekipman uygunluğu ve topraklama sürekliliği gibi bulguları, sahada doğrulanabilir önlemlerle eşleştiriyoruz.

Toz toplama ve emiş sistemlerinin performansının da risk üzerinde doğrudan etkisi olduğundan, gerektiğinde bu değerlendirmeyi havalandırma tesisatı kontrolü ile birlikte planlıyoruz.