ATEX Zone Haritası ve PKD Nasıl Hazırlanır?

Yanıcı gaz, buhar, sis veya toz bulunan bir ortamda bir kıvılcım, sıcak bir yüzey ya da statik boşalma, saniyeler içinde yıkıcı bir patlamaya dönüşebilir. Bu riskin sistematik biçimde yönetilmesini sağlayan temel araçlar, tehlikeli bölgeleri gösteren ATEX zone haritası ve bu haritayı da içeren Patlamadan Korunma Dokümanı (PKD)'dır. PKD, patlayıcı ortam oluşabilecek işyerlerinde işverenin hazırlaması gereken yasal bir belgedir.

PKD hazırlamak, bir şablonu doldurmaktan çok daha fazlasıdır: salınım kaynaklarının belirlenmesi, havalandırmanın değerlendirilmesi, bölgelerin hesaplanması, ekipman uygunluğunun sahada denetlenmesi ve organizasyonel önlemlerin tanımlanması gerekir. Bu rehberde PKD ve zone haritasının hazırlanma sürecini adım adım anlatıyoruz.

Yasal Dayanak: Hangi Mevzuat Uygulanır?

Türkiye'de patlayıcı ortamlarla ilgili iki temel düzenleme vardır:

• Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik: İşverenin yükümlülüklerini düzenler (kullanıcı tarafı, AB 1999/92/AT direktifinin karşılığı). Risk değerlendirmesi, bölge sınıflandırması, PKD hazırlanması ve bölgelere uygun ekipman seçimi bu yönetmeliğin konusudur.
• Muhtemel Patlayıcı Ortamda Kullanılan Teçhizat ve Koruyucu Sistemler ile İlgili Yönetmelik (2014/34/AB): Ekipmanların tasarım, üretim ve piyasaya arz şartlarını düzenler (üretici tarafı).

Zone Sınıflandırması: Bölgeler Nasıl Tanımlanır?

Tehlikeli bölgeler, patlayıcı atmosferin oluşma sıklığı ve süresine göre sınıflandırılır. Gaz ve buharlar için TS EN IEC 60079-10-1, yanıcı tozlar için TS EN IEC 60079-10-2 standartları esas alınır.

Bölge sınıflandırması yapılırken yalnızca bölgenin türü değil, uzanımı da belirlenir. Aynı salınım kaynağı, havalandırma koşullarına bağlı olarak birkaç santimetrelik ihmal edilebilir bir bölgeden birkaç metrelik bir Zone 1 alanına kadar farklı sonuçlar doğurabilir. Bu nedenle cebri havalandırmanın arızalanması ihtimali, bölge hesabında ayrıca dikkate alınmalıdır; havalandırmaya dayalı olarak küçültülen bir bölge, fan durduğunda çok daha geniş bir tehlike alanına dönüşebilir.

Toz ortamlarında biriken toz tabakaları da ayrıca değerlendirilmelidir; ince bir toz tabakası, ikincil ve daha büyük patlamalara yol açabilir. Toz patlamalarına özgü değerlendirmeleri toz patlamaları ve Zone 20/21/22 analizi yazımızda ele aldık.

PKD ve Zone Haritası Hazırlama Adımları

1. Madde envanteri: Kullanılan tüm yanıcı maddeler güvenlik bilgi formlarıyla listelenir; parlama noktası, alt ve üst patlama sınırı, tutuşma sıcaklığı, gaz grubu, toz için minimum tutuşma enerjisi ve tabaka tutuşma sıcaklığı gibi veriler toplanır.
2. Salınım kaynaklarının tespiti: Pompa salmastraları, flanşlar, vanalar, dolum ağızları, havalandırma çıkışları, açık kaplar ve toz çıkışı olan noktalar sahada tek tek belirlenir.
3. Salınım derecesinin belirlenmesi: Her kaynak için salınımın sürekli, birincil veya ikincil derecede olduğu değerlendirilir.
4. Havalandırma analizi: Doğal ve cebri havalandırmanın derecesi ve bulunabilirliği değerlendirilir; bu değerlendirme bölge türünü ve boyutunu doğrudan etkiler.
5. Bölge sınırlarının hesaplanması ve çizimi: Standartlardaki yöntemlerle bölgelerin türü ve uzanımı belirlenir; sonuçlar yerleşim planları üzerinde renk kodlu olarak işaretlenir.
6. Tutuşturucu kaynak analizi: Elektriksel ekipman, sıcak yüzeyler, mekanik kıvılcım, statik elektrik, yıldırım ve açık alev kaynakları değerlendirilir.
7. Ekipman uygunluk denetimi: Bölgelerdeki elektrikli ve elektriksiz ekipmanın Ex işaretleri, kategori, grup ve sıcaklık sınıfı sahada kontrol edilir.
8. Önlemler ve organizasyon: Teknik önlemler, sıcak çalışma izni, statik topraklama, eğitim, işaretleme ve bakım prosedürleri tanımlanır.
9. Dokümantasyon ve onay: Tüm bulgular, hesaplar, haritalar ve eylem planı PKD olarak derlenir; işveren tarafından onaylanır ve erişilebilir tutulur.

Ex Ekipman Seçiminde Dikkat Edilecek Noktalar

Bölge sınıflandırması tamamlandıktan sonra, her bölgede kullanılacak ekipmanın üç parametre açısından uyumlu olması gerekir:

• Kategori / EPL: Bölgenin gerektirdiği koruma seviyesi (örneğin Zone 1 için en az 2G / Gb).
• Grup: Gazlar için IIA, IIB, IIC; tozlar için IIIA, IIIB, IIIC. IIC en zorlu gaz grubunu (örneğin hidrojen) kapsar.
• Sıcaklık sınıfı: T1'den T6'ya kadar; ekipmanın azami yüzey sıcaklığı, ortamdaki maddenin tutuşma sıcaklığının altında kalmalıdır.

Ex ekipmanların saha denetimi hakkında daha fazla bilgi için Ex-Proof ekipman ve ATEX uygunluk denetimi yazımıza göz atabilirsiniz.

PKD'de Neler Bulunmalı?

Yönetmelik, PKD'nin en azından patlama risklerinin belirlendiğini ve değerlendirildiğini, yönetmeliğin amaçlarına ulaşmak için gerekli önlemlerin alındığını, tehlikeli bölgelerin sınıflandırıldığını ve iş ekipmanlarının güvenli kullanım ve bakımının sağlandığını göstermesini ister. Uygulamada iyi hazırlanmış bir PKD şu bölümlerden oluşur:

• İşyeri ve proses tanımı, kapsam ve yöntem,
• Yanıcı maddelerin listesi ve güvenlik karakteristikleri,
• Salınım kaynakları, havalandırma değerlendirmesi ve bölge hesapları,
• Renk kodlu tehlikeli bölge planları (zone haritaları),
• Tutuşturucu kaynak analizi ve patlama risk değerlendirmesi,
• Ex ekipman envanteri ve uygunluk denetim sonuçları,
• Teknik ve organizasyonel önlemler, eylem planı ve sorumlular,
• Güncelleme kayıtları ve onay bilgileri.

Organizasyonel Önlemler ve Çalışan Eğitimi

Doğru çizilmiş bir zone haritası, sahada bilinmediği sürece koruma sağlamaz. Teknik önlemlerin yanında şu organizasyonel önlemler de PKD kapsamında tanımlanmalıdır:

• İşaretleme: Tehlikeli bölgelerin girişleri, üçgen içinde "Ex" yazan standart uyarı işaretiyle belirtilmelidir.
• Çalışma izni: Tehlikeli bölgelerde kaynak, taşlama ve kesme gibi sıcak işler ile Ex olmayan ekipmanla yapılacak çalışmalar yazılı izin sistemine bağlanmalıdır.
• Statik elektrik kontrolü: Tank, varil ve boru hatlarının topraklanması ve eş potansiyel bağlantıları düzenli olarak kontrol edilmelidir.
• Kişisel donanım: Gerekli bölgelerde antistatik iş ayakkabısı ve giysi kullanımı sağlanmalıdır.
• Eğitim: Bu bölgelerde çalışanlar ve bakım personeli, patlayıcı ortamların riskleri, bölgelerin anlamı ve alınan önlemler hakkında eğitilmelidir.
• Temizlik düzeni: Toz ortamlarında biriken toz tabakalarının düzenli ve uygun yöntemlerle temizlenmesi planlanmalıdır.

PKD Hazırlarken En Sık Yapılan Hatalar

• Sahayı görmeden, benzer bir tesisin dokümanından uyarlanan PKD,
• Havalandırma koşullarının varsayıma dayalı ve doğrulanmadan kabul edilmesi,
• Toz tabakalarının ve temizlik düzeninin değerlendirmeye alınmaması,
• Elektriksiz ekipmanların (fan, redüktör, konveyör) tutuşturucu kaynak analizinden çıkarılması,
• Proses değişikliklerinden sonra dokümanın güncellenmemesi,
• Zone sınırlarının sahada işaretlenmemesi ve çalışanlara anlatılmaması.

PKD'nin kalitesi, hazırlayan ekibin sahayı ne kadar iyi tanıdığına bağlıdır. Bu nedenle çalışmaya üretim, bakım ve proses mühendisliği temsilcilerinin katılması, salınım kaynaklarının ve olağan dışı çalışma koşullarının (başlatma, durdurma, temizlik, arıza) eksiksiz belirlenmesini sağlar. Doküman tamamlandıktan sonra da eylem planındaki maddelerin sahada kapatılıp kapatılmadığı düzenli olarak izlenmelidir; kapanmamış maddeler içeren bir PKD, riskin bilindiğini ancak yönetilmediğini gösterir.

Bursa'daki boya ve kaplama hatları, mobilya üretimindeki ahşap tozu ile gıda ve yem tesislerindeki un ve tahıl tozları, bölgede PKD ihtiyacının en sık görüldüğü alanlardır.

PRD TEST Olarak Nasıl Destek Veriyoruz?

PRD TEST KONTROL HİZMETLERİ A.Ş. olarak tesisinizde saha incelemesi yaparak salınım kaynaklarını ve havalandırma koşullarını değerlendiriyor, ilgili standartlara göre tehlikeli bölgeleri belirliyor ve yerleşim planları üzerinde zone haritasını hazırlıyoruz. Ex ekipmanların uygunluğunu sahada denetliyor, tespit edilen eksiklikleri önceliklendirilmiş bir eylem planıyla birlikte PKD kapsamında raporluyoruz.

Ayrıntılı bilgi için patlamadan korunma (PKD / ATEX) hizmet sayfamızı inceleyebilirsiniz.