Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı iş müfettişleri bir sanayi tesisine rutin denetim veya iş kazası incelemesi için geldiklerinde, makine parkının fiziki güvenliğinin yanında EKED (Etiketle-Kilitle-Emniyete al-Dene) sistemine ve enerji izolasyon kayıtlarına da odaklanır. Şalterin üzerine asılmış el yazısı bir "Tamir var, dokunma" kâğıdı, sahada iyi niyetli bir uyarı gibi görünse de bir enerji izolasyon sistemi yerine geçmez.
Bu yazıda EKED denetimini bir müfettişin bakış açısıyla ele alıyoruz: hangi belgeler istenir, sahada neye bakılır, en sık hangi eksiklikler tespit edilir ve bir bakım kazası sonrasında işveren hangi hukuki süreçlerle karşılaşabilir. Amaç, denetim öncesi telaşla evrak üretmek değil, sistemin gerçekten işlediğini gösterebilmektir.
EKED'in Mevzuattaki Dayanağı
Türk mevzuatında "EKED" adıyla tek bir yönetmelik bulunmaz; yükümlülük birkaç düzenlemenin birleşiminden doğar:
- 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu: İşverenin risk değerlendirmesi yapma, önlem alma, çalışanları eğitme ve aynı alanı paylaşan işverenlerle koordinasyon sağlama yükümlülükleri.
- İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği: İş ekipmanlarının tüm enerji kaynaklarından ayrılabilmesi, bakımın ekipman kapalıyken yapılması ve bakım işlerinin güvenli yürütülmesi.
- Çalışanların İSG Eğitimlerinin Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik: Çalışanın yaptığı işe ve risklere özgü eğitim alması.
- Standartlar: Beklenmeyen çalışmanın önlenmesine ilişkin TS EN ISO 14118 ve makine tasarımında risk azaltmaya ilişkin TS EN ISO 12100.
Denetimde müfettiş, bu yükümlülüklerin kâğıt üzerinde değil sahada yerine getirildiğine dair kanıt arar. Özellikle çok tehlikeli sınıftaki işyerlerinde, bakım ve onarım faaliyetlerinin risk değerlendirmesinde ayrı bir başlık olarak ele alınmamış olması, denetimde ilk sorgulanan konulardan biridir. Risk değerlendirmesinde yer almayan bir faaliyet için alınmış önlemlerin tutarlı biçimde açıklanması da zorlaşır.
Denetimlerde En Sık Görülen EKED İhlalleri
1. Ortak anahtarlı veya şifreli kilit kullanımı
EKED sisteminin temel ilkesi "bir kişi, bir kilit, bir anahtar"dır. Kilidi yalnızca takan kişi açabilmelidir. Aynı anahtarla açılan seri kilitler, yedek anahtarların ustabaşında durması veya şifreli kilitler, başka birinin makineyi enerjilendirmesine imkân tanır. Acil durumlar için kilidin başkası tarafından sökülmesi gerekiyorsa, bunun yetkilendirilmiş ve kayıt altına alınan ayrı bir prosedürle yapılması gerekir.
2. Makineye özel izolasyon talimatının olmaması
Genel bir EKED prosedürü tek başına yeterli değildir. Her kritik makine için hangi enerji kaynaklarının (elektrik, hava, hidrolik, buhar, gaz, yerçekimi) bulunduğu, bunların hangi noktadan ve hangi kilitleme aparatıyla ayrılacağı, artık enerjinin nasıl tahliye edileceği ve sıfır enerjinin nasıl doğrulanacağı adım adım tanımlanmalıdır. Fotoğraflı, makinenin üzerinde veya yakınında bulunan görsel talimatlar sahada en iyi sonucu verir.
3. Yüklenicilerin sisteme dahil edilmemesi
İşverenler genellikle kendi bakım ekiplerine kişisel kilit verir; ancak dış servis personeli kilitsiz çalışabilir. Müfettişler, yüklenici personelinin tesise girişte EKED kuralları konusunda bilgilendirilip bilgilendirilmediğini, kişisel kilit kullanıp kullanmadığını ve iş izni kayıtlarını kontrol eder.
4. "Dene" adımının uygulanmaması
Kilit takıldıktan sonra makinenin gerçekten çalışmadığının start butonu, ölçüm veya manometre ile doğrulanmaması sık rastlanan bir eksikliktir. Bu adımın kaydı genellikle iş izni formunda tutulur.
| Denetim alanı | Müfettişin aradığı kanıt | Sık görülen eksiklik |
|---|---|---|
| Risk değerlendirmesi | Bakım, onarım, temizlik ve ayar işlerinin ayrı ele alınması | Sadece üretim faaliyetlerinin değerlendirilmesi |
| Yazılı prosedür | Rolleri, adımları ve istisnaları tanımlayan EKED prosedürü | Genel, sahaya uyarlanmamış şablon metin |
| Makineye özel talimat | Enerji kaynakları ve izolasyon noktaları listesi | Talimatın olmaması veya güncel olmaması |
| Ekipman | Kişisel kilitler, etiketler, grup kilit kutuları, vana ve şalter kilitleme aparatları | Ortak anahtarlı kilit, kilitlenemeyen şalter |
| Eğitim | Yetkili ve etkilenen çalışanlara özgü eğitim kayıtları | Sadece genel İSG eğitimi |
| Yükleniciler | Bilgilendirme, iş izni, kilit teslim kayıtları | Yüklenicinin sisteme hiç dahil olmaması |
Müfettiş Sahada Neye Bakar?
Belge incelemesi denetimin yalnızca bir bölümüdür. Müfettişler genellikle sahada birkaç basit gözlemle sistemin gerçekten yaşayıp yaşamadığını anlar:
- Ana şalterlerin kilitlenebilir olup olmadığı: Kilit takılamayan bir şalter veya kilitleme aparatı bulunmayan bir vana, prosedür ne kadar iyi yazılmış olursa olsun uygulamanın mümkün olmadığını gösterir.
- Kilit istasyonunun durumu: Kişisel kilitlerin isim veya fotoğrafla etiketlenmiş olması, eksik kilit olup olmadığı, etiketlerin okunaklı olması.
- Devam eden bir bakım işi: O anda yürütülen bir arıza müdahalesinde kilitlerin takılı olup olmadığı, iş izninin doldurulup doldurulmadığı.
- Makine üzerindeki talimatlar: Görsel izolasyon talimatının makinenin yanında bulunup bulunmadığı ve güncel makine yapısıyla uyumlu olup olmadığı.
- Çalışanlarla görüşme: Bakım teknisyeni ve operatörlere kilitleme adımlarının sorulması.
Bu gözlemler, dosyadaki belgelerle sahadaki uygulamanın örtüşüp örtüşmediğini ortaya koyar. Örtüşmeyen durumlarda yazılı prosedürün varlığı, işvereni koruyan bir kanıt olmaktan çıkar.
Bakım Kazası Sonrası Hukuki Süreç
Bir bakım kazası yaşandığında müfettiş, olayın nedenlerini ve işverenin mevzuattan doğan yükümlülüklerini yerine getirip getirmediğini inceler. Enerji izolasyon eksikliği tespit edilirse bu durum birkaç farklı süreci etkileyebilir:
- İdari yaptırımlar: 6331 sayılı Kanun kapsamında, her yıl yeniden değerleme oranıyla güncellenen idari para cezaları uygulanabilir. Hayati tehlike tespit edilen durumlarda işin durdurulması gündeme gelebilir.
- Ceza yargılaması: Ölümlü kazalarda Türk Ceza Kanunu'nun 85. maddesi (taksirle öldürme), yaralanmalı kazalarda 89. maddesi (taksirle yaralama) kapsamında soruşturma yürütülür. Müfettiş raporu ve bilirkişi incelemesi, kusur dağılımının belirlenmesinde önemli rol oynar.
- Tazminat ve rücu davaları: SGK, iş kazası nedeniyle yaptığı ödemeler için kusurlu bulunan işverene rücu edebilir; kazazede veya yakınları da tazminat talep edebilir.
Kusur oranı ve sorumluluk her olayın kendi koşullarına göre bilirkişi ve mahkeme tarafından belirlenir. Ancak yazılı prosedürün, makineye özel talimatın ve eğitim kayıtlarının bulunmaması, işverenin gerekli önlemleri aldığını ispat etmesini önemli ölçüde zorlaştırır.
Denetime Hazırlık: Uygulanabilir Kontrol Listesi
Denetime hazırlığın en doğru yolu, sistemi müfettişin bakacağı sırayla kendiniz gözden geçirmektir:
- Makine envanterini çıkarın: Bakım veya müdahale gerektiren tüm makineleri listeleyin ve her birinin enerji kaynaklarını belirleyin.
- Makineye özel talimatları hazırlayın: İzolasyon noktalarını fotoğraflarla işaretleyin; artık enerji tahliyesi ve doğrulama adımlarını ekleyin.
- Kilitleme ekipmanını standartlaştırın: Kişisel kilitleri tek anahtarlı ve kişiye zimmetli hâle getirin; yeterli sayıda etiket ve aparat bulundurun.
- Rolleri tanımlayın: Kimin kilit takmaya yetkili olduğunu, kimlerin "etkilenen çalışan" olduğunu ve acil kilit sökme yetkisini belirleyin.
- Eğitimleri tamamlayın ve kaydedin: Yetkili çalışanlara uygulamalı EKED eğitimi, etkilenen çalışanlara bilgilendirme verin.
- Yüklenici sürecini kurun: Giriş bilgilendirmesi, iş izni ve kilit teslim formlarını devreye alın.
- Periyodik iç denetim yapın: Sahada rastgele bir bakım işinde prosedürün uygulanıp uygulanmadığını gözlemleyin ve kaydedin.
Müfettişler çoğu zaman prosedürü okumaktan çok, bir bakım teknisyenine "Bu makineyi nasıl kilitlersiniz?" diye sorar. Çalışanın talimattaki adımları kendi cümleleriyle anlatabilmesi, dosyadaki belgelerden daha güçlü bir kanıttır.
Belgelendirme Denetimlerinde EKED
ISO 45001 belgelendirme denetimlerinde de EKED sistemi, operasyonel planlama ve kontrol (madde 8.1) ile yükleniciler ve dış kaynak kullanımı başlıkları altında incelenir. Belgelendirme denetçisi, yasal şartların nasıl belirlendiğini, uyumun nasıl değerlendirildiğini ve kontrol önlemlerinin etkinliğinin nasıl izlendiğini sorgular. Bu nedenle EKED sisteminin iç tetkik programına dahil edilmesi hem yasal denetimler hem de belgelendirme denetimleri için avantaj sağlar. İç tetkik yaklaşımı için etkin bir iç tetkik için 5 altın kural yazımıza bakabilirsiniz.
Bursa'daki otomotiv ve beyaz eşya tedarik zincirinde yer alan pek çok işletme, müşteri denetimlerinde de EKED uygulamalarının sorgulandığını belirtir. Bu da sistemin yalnızca yasal değil ticari bir gereklilik hâline geldiğini gösterir.
PRD TEST Olarak Nasıl Destek Veriyoruz?
EKED / LOTO eğitimlerimizde bakım ekipleri, operatörler ve yüklenici koordinasyonundan sorumlu personel için rol bazlı ve uygulamalı içerik sunuyoruz. Eğitimlerin sonunda katılımcıların kendi makineleri üzerinden izolasyon adımlarını tanımlayabilmesini hedefliyoruz.
Ayrıca makine ve tezgah güvenlik kontrollerimiz sırasında enerji ayırma düzeneklerinin kilitlenebilirliğini ve makineye özel talimatların varlığını değerlendirerek, denetim öncesinde düzeltilmesi gereken noktaları raporlarımızda açıkça belirtiyoruz.
