Uzun yıllar iş sağlığı ve güvenliği yönetim sistemleri için yaygın olarak kullanılan OHSAS 18001, 2018 yılında yayımlanan ISO 45001 standardı ile yerini uluslararası bir ISO standardına bıraktı. OHSAS 18001'den ISO 45001'e geçiş, belgenin adının değişmesinden ibaret değildir; yönetim sisteminin kurgusu, üst yönetimin rolü ve çalışanların sisteme katılımı konusunda köklü değişiklikler içerir. Yaklaşım, olay sonrası düzeltmeye odaklanan reaktif bir yapıdan, riskleri ve fırsatları önceden planlayan proaktif bir yapıya kaymıştır.
Resmi geçiş süreci tamamlanmış olsa da, sahada hâlâ OHSAS döneminin dokümanlarıyla ve anlayışıyla yönetilen sistemlere sıkça rastlanmaktadır. Bu rehberde iki standart arasındaki temel farkları, geçişin bugünkü durumunu ve ISO 45001'e uyum için izlenmesi gereken adımları ele alıyoruz.
Geçişin Güncel Durumu
ISO 45001 Mart 2018'de yayımlandı ve Uluslararası Akreditasyon Forumu (IAF), OHSAS 18001 sertifikalı kuruluşlar için üç yıllık bir geçiş süresi tanıdı. Pandemi nedeniyle bu süre kısa bir uzatmayla 2021 yılında sona erdi. Dolayısıyla bugün akredite bir OHSAS 18001 sertifikası geçerli değildir ve belge almak isteyen işletmeler doğrudan ISO 45001 belgelendirmesine başvurur. Standardın Türkiye'deki karşılığı TS ISO 45001 olarak yayımlanmıştır.
ISO, 2024 yılında yönetim sistemi standartlarının ortak yapısına iklim değişikliğine ilişkin bir tadil yayımladı. Buna göre ISO 45001:2018/Amd 1:2024 ile kuruluşların bağlam analizinde iklim değişikliğinin ilgili bir konu olup olmadığını değerlendirmesi ve ilgili tarafların bu konudaki beklentilerini dikkate alması beklenmektedir. Mevcut belgeli işletmelerin bu değerlendirmeyi dokümante etmesi önerilir.
Ortak Üst Yapı: Entegre Yönetim Sistemlerinin Temeli
ISO 45001, ISO'nun yönetim sistemi standartları için geliştirdiği ortak üst yapıyı (ilk olarak Annex SL / High Level Structure adıyla bilinen, güncel adıyla uyumlaştırılmış yapı) kullanır. ISO 9001 Kalite ve ISO 14001 Çevre yönetim sistemleri de aynı 10 maddelik yapıyı paylaşır. Bu sayede işletmeler, farklı sistemleri ayrı klasörlerde yönetmek yerine tek bir entegre yönetim sistemi altında birleştirebilir; iç tetkik, yönetimin gözden geçirmesi ve doküman kontrolü gibi süreçler ortak yürütülebilir.
| Konu | OHSAS 18001 | ISO 45001 |
|---|---|---|
| Yapı | Kendine özgü madde yapısı | ISO ortak 10 maddelik üst yapı |
| Kuruluşun bağlamı | Tanımlı değil | İç-dış konular ve ilgili tarafların beklentileri analiz edilir |
| Liderlik | Yönetim temsilcisi aracılığıyla | Üst yönetimin doğrudan liderliği ve hesap verebilirliği |
| Çalışan katılımı | Sınırlı tanım | Danışma ve katılım ayrı ve güçlü bir şart |
| Risk yaklaşımı | Tehlike tanımlama ve risk değerlendirme | İSG riskleri ile birlikte fırsatlar ve sistem riskleri |
| Dış kaynak ve yükleniciler | Dolaylı | Satın alma, yükleniciler ve dış kaynak kullanımı ayrıca tanımlı |
| Dokümantasyon | Doküman ve kayıt ayrımı, zorunlu prosedürler | "Dokümante edilmiş bilgi" kavramı, daha esnek yapı |
Liderlik ve Çalışan Katılımı
OHSAS 18001 döneminde üst yönetim, sistem sorumluluğunu büyük ölçüde bir yönetim temsilcisine bırakabiliyordu. ISO 45001 ise üst yönetimin liderliğini ve hesap verebilirliğini şart koşar. Üst yönetim; İSG politikasının belirlenmesinden, kaynak sağlanmasından, sistemin iş süreçleriyle bütünleşmesinden ve olumlu bir güvenlik kültürünün oluşturulmasından doğrudan sorumludur. Görevler atanabilir, ancak hesap verebilirlik devredilemez. İş güvenliği uzmanı sistemin kurulmasında ve işletilmesinde önemli bir rol üstlenir; fakat sistemin sahibi üst yönetimdir.
Standart ayrıca yönetici olmayan çalışanların danışma ve katılımını ayrı ve güçlü bir şart olarak tanımlar. Risk değerlendirmesi, kaza araştırması, kontrol tedbirlerinin belirlenmesi ve eğitim ihtiyaçlarının tespiti gibi konularda çalışanların ve çalışan temsilcilerinin görüşü alınmalı, katılımın önündeki engeller (dil, okuryazarlık, misilleme korkusu gibi) kaldırılmalıdır. Bu yaklaşım, 6331 sayılı Kanun'daki çalışanların görüşlerinin alınması ve katılımının sağlanması yükümlülüğü ile de örtüşür.
Bağlam, Riskler ve Fırsatlar
ISO 45001'in 4. maddesi, kuruluşun İSG performansını etkileyen iç ve dış konuların ve ilgili tarafların (çalışanlar, yükleniciler, müşteriler, düzenleyici kurumlar, komşu tesisler) ihtiyaç ve beklentilerinin belirlenmesini ister. 6. madde ise yalnızca iş kaynaklı tehlikeleri değil, yönetim sisteminin kendisine yönelik riskleri ve İSG fırsatlarını da planlamaya dahil eder. Örneğin yeni bir üretim hattı kurulumu, ergonomik iyileştirme veya otomasyonla tehlikeli bir görevin ortadan kaldırılması için bir fırsat olarak değerlendirilebilir. Bu konuya İSG'de riskler kadar fırsatları da yönetin yazımızda ayrıntılı olarak değindik.
Yüklenici Yönetimi ve Değişikliğin Yönetimi
- Yükleniciler ve dış kaynak kullanımı: ISO 45001, işin yükleniciye verilmesinin riski ortadan kaldırmadığı ilkesine dayanır. Tesis sınırları içinde çalışan bakım, temizlik, inşaat ve lojistik firmalarının İSG performansı; seçim, işe başlama, denetim ve değerlendirme aşamalarında ana kuruluş tarafından kontrol edilmelidir.
- Satın alma: Satın alınan ürün, ekipman ve hizmetlerin İSG şartlarına uygunluğu satın alma sürecinde güvence altına alınmalıdır.
- Değişikliğin yönetimi: Yeni ekipman, proses, yerleşim veya mevzuat değişiklikleri devreye alınmadan önce İSG etkileri değerlendirilmelidir.
Bursa'daki otomotiv yan sanayi tedarik zincirinde, ana sanayi firmalarının tedarikçi denetimlerinde özellikle yüklenici yönetimi ve değişikliğin yönetimi maddeleri öne çıkmaktadır.
Dokümante edilmiş bilgi ve performans değerlendirme
OHSAS 18001 döneminde birçok işletme, standardın istediği prosedürleri kalın klasörler halinde hazırlamayı sistemin kendisi zannediyordu. ISO 45001 ise "doküman" ve "kayıt" ayrımı yerine dokümante edilmiş bilgi kavramını kullanır ve hangi bilginin ne ölçüde dokümante edileceğine büyük ölçüde kuruluşun karar vermesine izin verir. Bu esneklik, sistemin işletmenin büyüklüğüne ve karmaşıklığına göre sadeleştirilmesine imkan tanır; ancak uygulamanın objektif kanıtla gösterilebilmesi şartı devam eder.
Performans değerlendirme tarafında ise standart; neyin, hangi yöntemle, ne zaman izleneceğinin ve sonuçların nasıl değerlendirileceğinin tanımlanmasını ister. Yasal şartlara uyumun değerlendirilmesi ayrı bir şart olarak yer alır. İş ekipmanlarının periyodik kontrolleri, ortam ölçümleri, sağlık gözetimi kayıtları ve eğitim kayıtları bu değerlendirmenin doğal girdileridir. Olay ve uygunsuzluklarda ise kök neden analizi ve alınan faaliyetlerin etkinliğinin gözden geçirilmesi beklenir.
Geçişte sık yapılan hatalar şunlardır: eski OHSAS dokümanlarının yalnızca madde numaraları değiştirilerek kullanılması, bağlam ve ilgili taraflar analizinin bir kez yazılıp hiç güncellenmemesi, çalışan katılımının yalnızca kurul toplantısı tutanaklarıyla gösterilmeye çalışılması ve üst yönetimin sisteme yalnızca yıllık gözden geçirme toplantısında dahil olması.
ISO 45001'e Geçiş ve Kurulum Adımları
- Boşluk (gap) analizi: Mevcut sistem, ISO 45001 maddeleriyle karşılaştırılarak eksikler belirlenir.
- Üst yönetim taahhüdü ve eylem planı: Sorumluluklar, kaynaklar ve takvim üst yönetim onayıyla netleştirilir.
- Bağlam, ilgili taraflar ve kapsam: 4. madde gereklilikleri dokümante edilir.
- Risk ve fırsat değerlendirmesi: Mevcut risk değerlendirmesi, fırsatları ve sistem risklerini içerecek şekilde güncellenir.
- Danışma ve katılım mekanizmaları: Çalışanların katılımı için yöntemler tanımlanır ve kayıt altına alınır.
- Eğitim ve farkındalık: Yöneticiler, çalışanlar ve iç tetkikçiler yeni gereklilikler konusunda eğitilir.
- İç tetkik ve yönetimin gözden geçirmesi: Sistem, belgelendirme öncesinde en az bir tam döngüyle test edilir.
- Belgelendirme denetimi: Akredite bir belgelendirme kuruluşu tarafından iki aşamalı denetim yapılır.
Belgelendirme sonrasında sistem, belge geçerlilik süresi boyunca yıllık gözetim denetimleriyle ve süre sonunda yeniden belgelendirme denetimiyle takip edilir. Bu nedenle kurulum projesi bittiğinde iş bitmez; iç tetkik, yönetimin gözden geçirmesi ve düzeltici faaliyet döngüsü her yıl canlı tutulmalıdır.
ISO 45001 belgesi, 6331 sayılı Kanun ve ilgili yönetmeliklerden doğan yükümlülükleri ortadan kaldırmaz veya hafifletmez. Risk değerlendirmesi, iş ekipmanlarının periyodik kontrolleri, eğitimler ve acil durum planları gibi yasal şartlar, belgeden bağımsız olarak eksiksiz yerine getirilmelidir. Standart, bu şartların sistematik şekilde takip edilmesine yardımcı olan bir çerçevedir.
Belgelendirme denetiminde denetçiler, sistemin yalnızca dokümanlarda değil sahada da işlediğini görmek ister. Bu nedenle geçiş sürecinde iç tetkiklerin gerçek bir sistem testi olarak yapılması önemlidir; bu konuda etkin bir iç tetkik için 5 altın kural yazımız pratik bir çerçeve sunar.
PRD TEST Olarak Nasıl Destek Veriyoruz?
PRD TEST olarak ISO 45001 iş sağlığı ve güvenliği yönetim sistemi kapsamında boşluk analizi, sistem kurulumu, iç tetkikçi eğitimi ve belgelendirme hazırlığı süreçlerinde işletmelere danışmanlık desteği veriyoruz.
Periyodik kontrol ve ölçüm hizmetlerimizden elde edilen kayıtlar da, standardın izleme ve ölçme gerekliliklerini karşılamada doğrudan kullanılabilir.


