Periyodik kontrol, iş ekipmanlarının ve tesisatların güvenli çalışma özelliklerini koruyup korumadığının, yetkin kişilerce mevzuat ve standartlarda belirlenen aralıklarla muayene, test ve ölçümlerle kontrol edilip raporlanmasıdır. Türkiye'de bu yükümlülüğün dayanağı 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ile İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliğidir; kontrol periyotları ise büyük ölçüde bu yönetmeliğin Ek-III bölümünde düzenlenir.
Forklift, vinç, kompresör hava tankı, elektrik tesisatı, yangın söndürme sistemi gibi ekipmanlar zamanla aşınır, ayarları bozulur, emniyet donanımları devre dışı bırakılabilir. Periyodik kontrol, bu bozulmaların bir kazaya dönüşmeden fark edilmesini sağlayan sistematik bir güvenlik mekanizmasıdır. Bu rehberde periyodik kontrolün ne olduğunu, hangi ekipmanlar için zorunlu olduğunu, kontrol periyotlarını, kimlerin yapabileceğini ve işverenin hangi noktalara dikkat etmesi gerektiğini bütüncül biçimde ele alıyoruz.
Periyodik Kontrolün Tanımı ve Amacı
Yönetmelik, periyodik kontrolü iş ekipmanlarının; belirli aralıklarla, ekipmanın türüne göre ilgili standartlarda belirtilen yöntemlerle yetkili kişilerce yapılan muayene, deney ve test işlemleri olarak ele alır. Buradaki üç kelime önemlidir: belirli aralık, standart yöntem ve yetkili kişi. Bunlardan biri eksikse yapılan işlem, mevzuat anlamında periyodik kontrol sayılmaz.
Periyodik kontrolün amacı yalnızca bir belge üretmek değildir. Temel hedefler şunlardır:
- Ekipmanın tasarım ve kurulum aşamasındaki güvenlik seviyesini kullanım ömrü boyunca koruduğunu doğrulamak,
- Aşınma, korozyon, deformasyon, gevşeme, yalıtım kaybı gibi zamanla ortaya çıkan bozulmaları erken tespit etmek,
- Emniyet valfi, limit şalteri, acil durdurma, aşırı yük sınırlayıcı gibi koruyucu donanımların çalıştığını test etmek,
- İşverene, uygunsuzlukları gidermesi için somut ve önceliklendirilmiş bir yol haritası sunmak,
- Denetim, sigorta ve olası kaza incelemelerinde işverenin özen yükümlülüğünü yerine getirdiğini belgelemek.
Periyodik kontrol, günlük kullanıcı kontrollerinin ve planlı bakımın yerini tutmaz. Operatörün vardiya başı kontrolü, bakım ekibinin önleyici bakımı ve yetkin kişinin periyodik kontrolü birbirini tamamlayan üç ayrı katmandır.
Yasal Dayanak: Hangi Mevzuat Periyodik Kontrolü Zorunlu Kılar?
Periyodik kontrol yükümlülüğü birden fazla düzenlemenin kesişiminde yer alır. İşyerinizdeki ekipman yelpazesine göre aşağıdaki mevzuatın bir kısmı veya tamamı uygulanır:
| Mevzuat / Standart | Periyodik kontrolle ilişkisi |
|---|---|
| 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu | İşverenin genel sağlık ve güvenlik yükümlülüğü, risk değerlendirmesi ve idari yaptırımların çerçevesi |
| İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği | Periyodik kontrol yükümlülüğü, kontrolü yapacak kişilerin nitelikleri ve Ek-III periyot tablosu |
| Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik | Yangın algılama, söndürme ve duman kontrol sistemlerinin bakım ve kontrol yükümlülüğü |
| Elektrik Tesislerinde Topraklamalar Yönetmeliği | Topraklama tesislerinin ölçüm ve kontrol esasları |
| Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik | Patlayıcı ortamlardaki ekipman ve tesisatın uygunluğu, Patlamadan Korunma Dokümanı |
| Yapı İşlerinde İSG Yönetmeliği | Şantiyelerde kullanılan iş makineleri, iskeleler ve kaldırma ekipmanları |
| TS EN / ISO standartları | Kontrol yöntemi, test yükleri, kabul kriterleri (ör. raflar için TS EN 15635, yangın söndürücüler için TS ISO 11602-2) |
Ek-III'te yazan süreler "en geç bu sürede bir" anlamına gelir. İşveren; üretici talimatı, kullanım yoğunluğu, çalışma ortamının koşulları ve risk değerlendirmesi sonucu gerektiriyorsa daha sık kontrol yaptırmalıdır. Süre hiçbir gerekçeyle uzatılamaz. Yönetmelik metninde zaman zaman değişiklik yapıldığından, kontrol planı her yıl güncel metne göre gözden geçirilmelidir.
Mevzuattaki son değişikliklerin kontrol planınıza etkisini merak ediyorsanız 2026 İş Ekipmanları Yönetmeliği güncellemeleri yazımızı da inceleyebilirsiniz.
Zorunlu Ekipmanlar ve Kontrol Periyotları
Aşağıdaki tablo, sanayi tesislerinde en sık karşılaşılan ekipman gruplarını ve uygulamada esas alınan azami kontrol periyotlarını özetler. Tablo genel bir yol gösterici niteliğindedir; ekipmanınızın özel durumu (kapasite, kullanım koşulu, üretici talimatı) daha kısa periyot gerektirebilir.
| Ekipman grubu | Örnekler | Azami periyot | Kontrolün odağı |
|---|---|---|---|
| Kaldırma ve iletme ekipmanları | Forklift, caraskal, transpalet (motorlu), personel yükseltici platform, yük asansörü | Yılda bir | Yapısal durum, fren, emniyet donanımları, yük testi |
| Vinçler | Gezer köprülü vinç, portal vinç, mobil vinç, kule vinç | Yılda bir | Halat, kanca, fren, limit şalterleri, statik ve dinamik test |
| Basınçlı kaplar | Kompresör hava tankı, hidrofor, genleşme tankı, buhar kazanı | Yılda bir | Emniyet valfi, manometre, et kalınlığı, gerektiğinde hidrostatik test |
| İş makineleri | Ekskavatör, yükleyici, beko loder, telehandler | Yılda bir | Fren, hidrolik sistem, ROPS/FOPS, uyarı donanımları |
| Elektrik tesisatı | İç tesisat, topraklama, paratoner (yıldırımdan korunma) | Yılda bir | Topraklama direnci, süreklilik, kaçak akım koruması, izolasyon |
| Yangın tesisatları | Sprinkler, yangın pompası, dolap, algılama ve alarm sistemi | Yılda bir (sistem parçalarında daha kısa ara kontroller) | Pompa performansı, basınç, dedektör ve panel testleri |
| Havalandırma ve iklimlendirme | Genel havalandırma, lokal egzoz (emiş) sistemleri | Yılda bir | Hava debisi, emiş hızı, fan ve kanal durumu |
| Makine ve tezgahlar | Pres, CNC, giyotin makas, bükme makinesi | Yılda bir | Koruyucular, ışık bariyeri, iki el kumandası, acil durdurma |
| Depolama ve kapılar | Endüstriyel raf, seksiyonel kapı, otomatik kapı | Yılda bir (raflarda TS EN 15635'e göre uzman denetimi) | Hasar sınıflandırması, ankraj, paraşüt ve fren sistemleri |
Bu listeye ek olarak, iskeleler ve bazı kaldırma aksesuarları (sapan, zincir, kanca) gibi ekipmanlar için kullanım öncesi ve daha sık aralıklı kontroller öngörülür. Patlayıcı ortam bulunan tesislerde ise ekipman ve tesisatın ATEX uygunluğu ayrı bir değerlendirme konusudur; ayrıntı için patlamadan korunma hizmetimize bakabilirsiniz.
Periyot Beklenmeden Kontrol Gereken Durumlar
Mevzuat, bazı durumlarda takvimdeki tarihi beklemeden kontrol yapılmasını öngörür:
- Ekipmanın ilk kurulumu veya montajı sonrasında, kullanıma alınmadan önce,
- Sökülüp başka bir yere taşınarak yeniden kurulduğunda,
- Güvenliği etkileyebilecek bir onarım, değişiklik veya parça değişiminden sonra,
- Kaza, doğal afet veya uzun süreli kullanım dışı kalma gibi olağan dışı olaylardan sonra.
Periyodik Kontrol Nasıl Yapılır? Adım Adım Süreç
Ekipman türü değişse de iyi yönetilen bir periyodik kontrol süreci benzer adımlardan oluşur. Bursa'daki otomotiv yan sanayi ve tekstil tesislerinde yüzlerce kalem ekipmanın aynı dönemde kontrol edilmesi gerektiğinden, bu adımların planlı yürütülmesi üretim kaybını da en aza indirir.
- Envanter çıkarma: İşyerindeki tüm iş ekipmanları seri numarası, kapasite, yer ve son kontrol tarihiyle listelenir. Envanteri eksik olan ekipman, kontrol planında da eksik kalır.
- Kontrol planı ve takvim: Ekipmanlar periyotlarına, üretim takvimine ve bakım duruşlarına göre gruplandırılır. Yük testi gerektiren ekipmanlar için test yükü ve alan hazırlığı önceden planlanır.
- Belge ön incelemesi: Kullanım kılavuzu, önceki raporlar, bakım kayıtları ve varsa uygunluk beyanı incelenir. Önceki raporda yer alan uygunsuzlukların giderilip giderilmediği kontrol edilir.
- Sahada muayene, test ve ölçüm: Gözle muayene, fonksiyon testleri, yük testleri, elektriksel ölçümler veya basınç testleri, kalibrasyonlu cihazlarla ve ilgili standartta tarif edilen yöntemle yapılır.
- Raporlama: Sonuçlar; ekipman bilgileri, uygulanan standart, kullanılan cihazlar, ölçüm değerleri, tespit edilen uygunsuzluklar ve sonuç kanaatiyle birlikte raporlanır. Rapor, kontrolü yapan kayıtlı kişinin bilgilerini içerir ve EKİPNET üzerinden kayıt altına alınır.
- Uygunsuzlukların giderilmesi: Kritik uygunsuzluk tespit edilen ekipman kullanım dışı bırakılır, onarım yapılır ve takip kontrolüyle uygunluk doğrulanır.
- Arşiv ve takip: Raporlar ekipman bazında arşivlenir, bir sonraki kontrol tarihi takvime işlenir ve risk değerlendirmesi gerekirse güncellenir.
Pres hatları, vinçler ve kompresörler gibi üretimin kalbi olan ekipmanlar için kontrolleri planlı bakım duruşlarına veya hafta sonu vardiyalarına denk getirmek, hem kontrolün kalitesini artırır hem de üretim kaybını azaltır. Test sırasında ekipmanın gerçekten durdurulabilmesi, yük testi ve emniyet donanımı denemelerinin eksiksiz yapılabilmesi için bu önemlidir.
Periyodik Kontrolü Kimler Yapabilir?
Yönetmelik, periyodik kontrolü yapacak kişilerin niteliklerini ekipman türüne göre tanımlar. Genel çerçevede kaldırma ve basınçlı ekipmanlarda makine mühendisleri, elektrik tesisatlarında elektrik mühendisleri, belirli ekipman gruplarında ise ilgili teknikerler yetkilidir. Bazı ekipmanlarda ilave eğitim veya sertifika şartları da aranır.
Kontrolü yapan kişinin, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı'nın EKİPNET sistemine kayıtlı olması gerekir. Bu kayıt, kişinin mesleki niteliğini ve kontrol yapabileceği ekipman grubunu kayıt altına alır. Raporun kimin tarafından hazırlandığının izlenebilir olması, denetimlerde raporun geçerliliğinin temel ölçütlerinden biridir. EKİPNET'in işleyişini ve raporun nasıl doğrulanacağını EKİPNET nedir ve periyodik kontrol raporu nasıl sorgulanır rehberimizde ayrıntılı anlattık.
Uygulamada işverenler kontrolleri ya bünyelerindeki yetkin ve kayıtlı personel aracılığıyla ya da bu alanda hizmet veren muayene kuruluşları aracılığıyla yaptırır. Hangi yol seçilirse seçilsin, kontrolü yapanın bağımsız ve tarafsız değerlendirme yapabilmesi, ekipmanın bakımını yapan kişiyle aynı kişi olmaması iyi uygulama olarak kabul edilir.
En Sık Yapılan Hatalar ve İşverenin Sorumluluğu
Sahada karşılaştığımız eksikliklerin büyük bölümü teknik değil, yönetimseldir. En sık görülen hatalar şunlardır:
- Eksik envanter: Kiralık forkliftler, taşeron firmaya ait platformlar veya depoda duran yedek kompresörler kontrol planının dışında kalır.
- Yük testi yapılmadan "uygun" raporu: Kaldırma ekipmanlarında yük testi yapılmadan düzenlenen rapor, ekipmanın gerçek taşıma kapasitesi hakkında güvence vermez.
- Uygunsuzlukların takip edilmemesi: Raporda belirtilen eksiklikler giderilmeden bir sonraki yıla kadar beklenir; bu durum bir kaza sonrasında işverenin aleyhine en güçlü delil olur.
- Periyodun kaçırılması: Tek bir tarih takibi yerine ekipman bazlı hatırlatma sistemi kurulmadığında süreler aşılır.
- Raporun doğrulanmaması: Kontrolü yapan kişinin kayıt durumu ve yetki alanı kontrol edilmeden rapor kabul edilir.
Periyodik kontrol raporu almak, işverenin sorumluluğunu sona erdirmez. Raporda belirtilen uygunsuzlukların giderilmesi, ekipmanın uygun şekilde kullanılması, operatörlerin eğitimli olması ve günlük kontrollerin yapılması işverenin yükümlülüğündedir. Kontrol yaptırılmaması veya uygunsuz ekipmanın kullanılmaya devam edilmesi, yeniden değerleme oranıyla her yıl güncellenen idari para cezalarına, iş durdurmaya ve olası bir kazada hukuki ve cezai sorumluluğa yol açabilir.
Ekipman kontrollerinin yanında operatörlerin yetkinliği de denetimlerde sorgulanır. Forklift, vinç ve platform kullanıcılarının eğitim ve belgelendirmesi için MYK mesleki yeterlilik eğitimleri süreciyle ilgili bilgi alabilirsiniz.
Periyodik Kontrol Raporunda Neler Bulunmalı?
İyi hazırlanmış bir rapor, okuyan herkesin ekipmanın durumunu ve yapılması gerekenleri anlayabileceği açıklıkta olmalıdır. Raporu teslim aldığınızda en azından şu bilgilerin yer aldığını kontrol edin:
- İşyeri bilgileri ve ekipmanın tanıtıcı bilgileri (marka, model, seri no, kapasite, konum),
- Kontrol tarihi ve bir sonraki kontrol tarihi,
- Esas alınan mevzuat ve standartlar,
- Kullanılan ölçüm ve test cihazları ile kalibrasyon bilgileri,
- Yapılan test ve ölçümlerin sayısal sonuçları (ör. test yükü, topraklama direnci, emniyet valfi açma basıncı),
- Tespit edilen uygunsuzluklar ve önerilen düzeltici faaliyetler,
- Açık bir sonuç kanaati: "uygun" veya "uygun değil",
- Kontrolü yapan kişinin adı, mesleği ve EKİPNET kayıt bilgileri.
Sayısal ölçüm değeri içermeyen, yalnızca "kontrol edildi, uygundur" ifadesiyle biten bir rapor, ekipmanın güvenli olduğunu kanıtlamaya yetmez.
PRD TEST Olarak Nasıl Destek Veriyoruz?
PRD TEST olarak Bursa ve çevresindeki sanayi tesislerinde, kaldırma ekipmanlarından basınçlı kaplara, elektrik tesisatından yangın sistemlerine kadar iş ekipmanlarının periyodik kontrollerini EKİPNET kayıtlı, alanında yetkin mühendis ve teknikerlerle yürütüyoruz. Süreci envanter çıkarma ve kontrol takvimi oluşturmayla başlatıyor, sahadaki test ve ölçümleri üretim planınıza göre organize ediyor, sonuçları ölçüm değerlerini içeren ve uygunsuzlukları önceliklendiren raporlarla paylaşıyoruz.
İşyerinizdeki ekipmanların hangi kontrollere tabi olduğunu netleştirmek ve yıllık kontrol planınızı oluşturmak için periyodik kontrol hizmetlerimizi inceleyebilir, teknik ekibimizle iletişime geçebilirsiniz.


