Başarılı bir yangın müdahalesinin ilk kuralı, yanan maddeyi tanımaktır. Yanan malzemenin fiziksel ve kimyasal özelliği yangının davranışını, yayılma hızını ve hangi söndürücü ajana tepki vereceğini belirler. Bu nedenle yangın sınıfları, hem söndürücü seçiminin hem de yangın eğitimlerinin temelidir. "Su her yangını söndürür" düşüncesi, endüstride en tehlikeli yanılgılardan biridir.
Türkiye'de de uygulanan TS EN 2 standardı, yangınları yanan maddenin türüne göre A, B, C, D ve F olmak üzere beş sınıfa ayırır. Bu yazıda her sınıfın özelliklerini, uygun ve uygun olmayan söndürme yöntemlerini, işyerlerinde sık yapılan hataları ve söndürücü seçiminde mevzuatın beklentisini ele alıyoruz.
Yangın Nasıl Söner? Yanma Üçgeni ve Söndürme Prensipleri
Yanma için üç unsur aynı anda bulunmalıdır: yanıcı madde, ısı ve oksijen. Modern yaklaşımda buna zincirleme kimyasal reaksiyon eklenerek "yangın dörtyüzlüsü" kavramı kullanılır. Söndürme yöntemleri bu unsurlardan birini ortadan kaldırmaya dayanır:
- Soğutma: Isının uzaklaştırılması. Su bu yöntemin en bilinen ajanıdır.
- Boğma (örtme): Oksijenle temasın kesilmesi. Köpük, CO2 ve örtücü tozlar bu prensiple çalışır.
- Yakıtı uzaklaştırma: Gaz vanasının kapatılması veya yanıcı malzemenin ortamdan alınması.
- Zincirleme reaksiyonun kırılması: Kuru kimyevi tozlar ve bazı gazlı sistemler, alevdeki kimyasal reaksiyonu kesintiye uğratır.
Her yangın sınıfında bu yöntemlerden biri öne çıkar. Yanlış yöntem seçildiğinde yalnızca başarısız olunmaz; bazı sınıflarda yangın şiddetlenir veya patlamaya dönüşür.
Yangın Sınıfları Karşılaştırma Tablosu
| Sınıf | Yanan madde | Uygun söndürme | Kaçınılması gereken |
|---|---|---|---|
| A | Katı organik maddeler: ahşap, kağıt, tekstil, birçok plastik | Su, köpük, ABC tozu | Sadece yüzeyi söndürüp içteki koru bırakmak |
| B | Yanıcı sıvılar ve sıvılaşabilen katılar: benzin, tiner, solvent, boya, mazot | Köpük, KKT, CO2 | Doğrudan su jeti |
| C | Yanıcı gazlar: doğalgaz, LPG, propan, asetilen, hidrojen | Gaz akışını kesmek; gerekirse KKT | Gaz akarken alevi söndürmek |
| D | Yanıcı metaller: magnezyum, alüminyum tozu/talaşı, sodyum, lityum, titanyum | Metale özel D sınıfı toz, kuru kum | Su, köpük, CO2, standart ABC tozu |
| F | Pişirme yağları: bitkisel ve hayvansal yağlar (fritöz vb.) | Islak kimyasal söndürücü, yangın battaniyesi | Su; genel amaçlı cihazlar genellikle yetersizdir |
A ve B Sınıfı: Katı Maddeler ve Yanıcı Sıvılar
A sınıfı yangınlar
Ahşap, kağıt, karton, tekstil ve birçok plastik gibi katı maddelerin yangınlarıdır. Bu maddeler yanarken genellikle kor bırakır; yangın yüzeyde sönmüş görünse bile iç kısımda devam edebilir. Temel söndürme prensibi soğutmadır. Su veya sulu köpük yanan malzemenin tabanına uygulanarak ısı düşürülür. Ambalaj ve palet depolarında A sınıfı yangın yükü yüksektir; bu alanlarda yeniden alevlenme riskine karşı müdahale sonrası izleme önemlidir.
B sınıfı yangınlar
Benzin, tiner, solvent, boya, mazot gibi yanıcı sıvıların ve eriyerek sıvı hale gelen katıların yangınlarıdır. Bu yangınlarda doğrudan su jeti kullanılmamalıdır: sudan hafif olan sıvılar suyun üzerinde yüzmeye ve yanmaya devam eder, su jeti ise yanan sıvıyı çevreye sıçratarak yangının alanını genişletir. Söndürme, köpük ile yüzeyin örtülmesi veya KKT ile reaksiyonun kesilmesiyle yapılır. Alkol ve aseton gibi suda çözünen (polar) sıvılarda standart köpük bozulabileceği için alkole dayanıklı (AR) köpük tercih edilmelidir.
C ve D Sınıfı: Gazlar ve Yanıcı Metaller
C sınıfı yangınlar
Doğalgaz, LPG, propan, asetilen ve hidrojen gibi yanıcı gazların yangınlarıdır. Bu sınıfta temel kural, gaz akışı güvenli şekilde kesilmeden alevin söndürülmemesidir. Gaz kaçağı devam ederken alev söndürülürse ortam yanıcı gaz-hava karışımıyla dolar ve herhangi bir ateşleme kaynağıyla çok daha büyük bir patlama yaşanabilir. Müdahalede öncelik; vananın kapatılması, çevredeki malzemenin soğutulması ve alanın tahliyesidir.
D sınıfı yangınlar
Magnezyum, alüminyum tozu ve talaşı, sodyum, potasyum, lityum ve titanyum gibi yanıcı metallerin yangınlarıdır. Bu metaller çok yüksek sıcaklıklarda yanar. Su ile temas ettiklerinde suyu ayrıştırarak hidrojen açığa çıkarabilir ve şiddetli reaksiyonlara, parlamalara neden olabilir. CO2 ve standart ABC tozları da bu yangınlarda etkisizdir veya reaksiyonu şiddetlendirebilir.
D sınıfı yangınlara yalnızca metal türüne uygun özel D sınıfı tozlar veya kuru kum gibi örtücü malzemelerle müdahale edilir. Bursa'daki alüminyum işleme, döküm ve otomotiv parça üretimi yapan tesislerde talaş ve toz birikimi hem D sınıfı yangın hem de toz patlaması riski oluşturur. Bu riskin değerlendirilmesi için toz patlamaları ve Zone 20/21/22 analizi konusuna da göz atılmasını öneririz.
F Sınıfı: Pişirme Yağları Neden Ayrı Bir Sınıftır?
F sınıfı, endüstriyel mutfaklarda ve yemekhanelerde kullanılan bitkisel ve hayvansal pişirme yağlarının yangınlarını kapsar. Bu yağlar çok yüksek sıcaklıklara ulaşır ve kendiliğinden tutuşabilir. Yüzeydeki alev söndürülse bile yağın kütlesi hâlâ tutuşma sıcaklığının üzerinde olduğu için yeniden alevlenme görülür.
Kızgın yağa temas eden su anında buharlaşır ve hacmi aniden artarak yanan yağı bir alev topu halinde çevreye saçar. Bu durum, mutfak yangınlarında ciddi yanıkların en yaygın nedenlerinden biridir.
F sınıfı yangınlar için geliştirilen ıslak kimyasal söndürücüler, yağın yüzeyinde sabunlaşma (saponifikasyon) reaksiyonu ile bir film tabakası oluşturur. Bu tabaka hem oksijen bağlantısını keser hem de yağı soğutur. Küçük tavalarda yangın battaniyesi de etkili bir yöntemdir. Yemekhanesi olan tesislerde davlumbaz ve fritöz üzerine otomatik mutfak söndürme sistemleri de değerlendirilmelidir.
Elektrik Yangınları Hangi Sınıftadır?
TS EN 2 standardında elektrik yangınları için ayrı bir sınıf yoktur. Bir elektrik panosunda yanan şey kablo yalıtımı, plastik gövde veya kartlardır; yani yangın aslında A veya B sınıfı bir yangındır. Ancak ortamda enerji bulunması, müdahale eden kişi için elektrik çarpması riski yaratır. Bu nedenle:
- Mümkünse önce enerji güvenli şekilde kesilmelidir.
- Enerjili ekipmanda iletken olmayan CO2 söndürücüler tercih edilmelidir.
- Su ve köpüklü cihazlar, üretici tarafından belirli bir gerilim ve mesafe için test edilip onaylanmadıkça enerjili ekipmanda kullanılmamalıdır.
Elektrik yangınlarının önemli bir kısmı gevşek bağlantı ve aşırı ısınmadan kaynaklanır. Bu nedenle elektrik tesisatı ve topraklama ölçümü ile termal kamera incelemeleri, yangın önlemenin ayrılmaz bir parçasıdır.
İşyerinde Söndürücü Seçimi ve Mevzuat
Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik, taşınabilir söndürücülerin sayısının ve tipinin yapının kullanım amacına ve bulunan yanıcı maddelere göre belirlenmesini öngörür. 6331 sayılı Kanun kapsamında yapılan risk değerlendirmesi ise hangi bölümde hangi yangın sınıfının baskın olduğunu ortaya koymalıdır. Doğru uygulama için:
- Alan bazlı yangın yükü analizi: Her bölümde bulunan yanıcı maddeler ve miktarları belirlenir.
- Baskın sınıfın belirlenmesi: Solvent deposu B, talaş toplama alanı D, yemekhane F sınıfı gibi.
- Söndürücü tip ve kapasitesinin seçilmesi: Baskın sınıfa uygun cihazlar, etiket performans değerleri dikkate alınarak seçilir.
- İşaretleme ve eğitim: Cihazlar görünür yerlere konur, çalışanlar kendi alanlarındaki yangın sınıfına göre eğitilir.
Sahada en sık karşılaşılan hatalar ise şunlardır:
- Tek tip cihazla tüm tesisi donatmak: Her noktaya ABC tozlu cihaz koymak pratik görünse de pano odaları, yemekhane ve metal talaşı biriken alanlar için yetersiz veya uygunsuz olabilir.
- Proses değişikliğini yansıtmamak: Yeni bir solvent, boya hattı veya alüminyum işleme tezgahı devreye alındığında söndürücü dağılımı güncellenmez.
- Sabit sistemleri unutmak: Yüksek yangın yükü olan alanlarda taşınabilir cihazlar tek başına yeterli değildir; sprinkler, köpüklü veya gazlı söndürme sistemleri ile yangın algılama sistemleri birlikte değerlendirilmelidir.
- Bakımı ihmal etmek: Doğru sınıf için seçilmiş bir cihaz, basıncı düşmüş veya bakım tarihi geçmişse işlevini yerine getiremez.
Yangın sınıfına göre doğru seçilmiş bir söndürücünün sahada işe yaraması, son olarak kullanıcının tekniğine bağlıdır. Bu konuda sık yapılan uygulama hatalarını yangın tüpü kullanımında sık yapılan hatalar yazımızda derledik.
PRD TEST Olarak Nasıl Destek Veriyoruz?
Yangın sınıflarını bilmek, doğru söndürücüyü doğru yere koymanın ve çalışanların doğru refleksi göstermesinin ön koşuludur. PRD TEST olarak yangın eğitimi programlarımızda farklı yangın sınıflarını ve söndürücü tiplerini uygulamalı olarak ele alıyor, tesisinizin yangın yüküne göre senaryolar kurguluyoruz.
Bunun yanında yangın söndürme ve algılama tesisatlarının periyodik kontrolleriyle, alan bazlı söndürücü seçiminin gözden geçirilmesine teknik destek sağlıyoruz.


