Eğimli bir rampada yüklü ilerleyen bir kaya kamyonunu, belden kırma bir loderi veya bir beko loderi güvenle durduran şey, yalnızca operatörün refleksleri değil; bakımı yapılmış ve test edilmiş bir fren sistemidir. Benzer şekilde, havaya kaldırılmış bir kovanın veya bomun yerinde kalması da sağlıklı bir hidrolik devreye bağlıdır. Bu nedenle iş makinelerinde fren ve hidrolik testler, periyodik kontrolün en kritik bileşenleri arasında yer alır.

Bu rehberde iş makinelerinde fren sistemlerinin türlerini, fren testlerinin nasıl yapıldığını, hidrolik çökme (drift) testinin amacını, ilgili standartları ve sahada en sık görülen arızaları ele alıyoruz.

Mevzuat ve Standart Çerçevesi

İş makineleri, İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği kapsamında iş ekipmanı sayılır ve yönetmeliğin Ek-III bölümü uyarınca en fazla yıllık periyodik kontrole tabidir. Kontroller, ilgili standartlar ve imalatçı talimatları esas alınarak yetkin kişilerce yapılır.

Teknik referans olarak öne çıkan standartlar şunlardır:

  • TS EN 474 serisi: Toprak işleri makinelerinin güvenliği; genel gerekler (TS EN 474-1) ve ekskavatör, loder, dozer, damper gibi makine tiplerine özgü bölümler.
  • ISO 3450: Tekerlekli ve yüksek hızlı lastik paletli toprak işleri makineleri için fren sistemlerinin performans gereklilikleri ve test yöntemleri.
  • Makine Emniyeti Yönetmeliği (2006/42/AT): Makinelerin tasarım ve imalatında fren, kumanda ve hidrolik sistemlere ilişkin temel sağlık ve güvenlik gerekleri.

İş Makinelerinde Fren Sistemleri

İş makinelerinde genellikle birbirini tamamlayan üç fren işlevi bulunur:

Fren işleviGöreviTipik kontrol
Servis freniMakineyi normal çalışma sırasında yavaşlatmak ve durdurmakBelirli hızdan duruş davranışı ve mesafesi, pedal hissi, fren yönünde çekme
İkincil (acil) frenServis freni devresinde arıza olduğunda makineyi durdurmakArıza durumunu simüle eden fonksiyon testi, uyarı sistemleri
Park freniDuran makineyi eğimde veya çekiş kuvvetine karşı sabit tutmakEğimde tutma veya çekiş kuvvetine karşı tutma testi, uyarı lambası

Modern ağır makinelerde servis frenleri çoğunlukla hidrolik veya hava-hidrolik kumandalı, yağ içinde çalışan çok diskli sistemlerdir. Park frenleri ise genellikle yay ile devreye giren, hidrolik basınçla açılan yapıdadır. Bu tasarım, basınç kaybında frenin kendiliğinden devreye girmesini sağlar. Paletli makinelerde ise yürüyüş motorlarına entegre fren sistemleri kullanılır.

Fren Testi Nasıl Yapılır?

Fren testinin koşulları makine tipine, kütlesine ve hızına göre değişir. Periyodik kontrolde genellikle şu adımlar izlenir:

  1. Ön kontrol: Fren hidrolik yağı seviyesi, hortum ve bağlantılarda kaçak, akümülatör basıncı ve uyarı göstergeleri kontrol edilir; lastik ve palet durumu değerlendirilir.
  2. Test alanının hazırlanması: Düz, sert, kuru ve yeterli uzunlukta bir test yolu seçilir; alan çevredeki çalışanlardan arındırılır.
  3. Servis freni testi: Makine belirlenen hıza ulaştıktan sonra servis freni ile durdurulur. Duruşun düzgün olup olmadığı, makinenin bir yöne çekip çekmediği ve durma mesafesi değerlendirilir.
  4. İkincil fren testi: İmalatçının tanımladığı yöntemle ikincil fren işlevinin makineyi durdurabildiği kontrol edilir.
  5. Park freni testi: Makinenin uygun bir eğimde park freniyle hareketsiz kalıp kalmadığı veya imalatçının tanımladığı çekiş kuvvetine karşı tutup tutmadığı kontrol edilir.
  6. Uyarı sistemleri: Düşük fren basıncı uyarısı ve park freni göstergesinin çalıştığı doğrulanır.
Güvenlik uyarısı

Fren testleri, testin kendisi bir tehlike kaynağı olabileceği için kontrollü koşullarda yapılmalıdır. Eğimli yolda yapılan testlerde makinenin kontrol dışına çıkması hâlinde alınacak önlemler önceden planlanmalı, test alanına kimsenin girmemesi sağlanmalıdır.

Yük durumunun fren performansına etkisi büyüktür. Tam yüklü bir kaya kamyonunun kütlesi, boş hâline göre çok daha fazladır ve eğimde durdurulması gereken enerji buna bağlı olarak artar. Bu nedenle sahadaki gerçek çalışma koşulları, özellikle rampa eğimleri ve taşınan yük, fren sisteminin bakım planlamasında dikkate alınmalıdır.

Hidrolik Çökme (Drift) Testi

Hidrolik drift, kumanda kolları nötr konumdayken yük altındaki bir silindirin kendiliğinden yavaşça hareket etmesidir. Ekskavatörün bomu, loderin kovası veya damperin kasası, zaman içinde aşağı doğru inebilir. Bu durumun başlıca nedenleri şunlardır:

  • Silindir içindeki piston contalarının aşınması ve yağın bir odadan diğerine geçmesi.
  • Kontrol valfi sürgülerinde aşınma nedeniyle iç kaçak.
  • Yük tutma valflerinin (load holding / check valf) arızası.
  • Hidrolik yağın aşırı ısınması ve viskozitesinin düşmesi.

Drift testinde ataşman, imalatçının tarif ettiği konuma ve yük koşuluna getirilir, motor durdurulur veya kumanda nötre alınır ve belirli bir süre sonunda silindir stroku veya ataşmanın konumundaki değişim ölçülür. Ölçülen değer imalatçının verdiği sınırlarla karşılaştırılır. Hareketin hızlı veya belirgin olması, iç kaçağın ciddi olduğunu gösterir.

Uzman ipucu

Drift testini hidrolik yağ normal çalışma sıcaklığındayken yapın. Soğuk yağla yapılan test, yağın yüksek viskozitesi nedeniyle kaçağı olduğundan daha küçük gösterebilir ve yanıltıcı olabilir.

Kaldırma amaçlı kullanılan ekskavatörlerde, bom ve arm silindirlerinde hortum patlamasına karşı emniyet valfleri (hortum patlama valfleri) bulunması ve aşırı yük uyarı sisteminin çalışması da ayrıca kontrol edilir. TS EN 474-5, ekskavatörlerle yük kaldırma uygulamaları için bu tür gereklilikler tanımlar.

Hidrolik Sistemin Diğer Kontrolleri

Drift testinin yanında hidrolik sistemde şu kontroller de periyodik muayenenin parçasıdır:

  • Hortumlar ve rakorlar: Çatlak, şişme, sürtünme izi, dış tel örgünün görünmesi ve kaçak kontrolü. Yüksek basınçlı hortum patlaması, yağ enjeksiyonu yaralanmalarına yol açabilir.
  • Silindir milleri: Çizik, korozyon ve krom kaybı; bunlar contaların hızlı aşınmasına neden olur.
  • Emniyet valfleri: Ana emniyet valfi ayarının imalatçı değerinde olduğu; basınç ayarlarının keyfî olarak yükseltilmediği.
  • Kumanda kolları: Kolların nötre dönmesi ve kumanda kilitleme (pilot kesme) kolunun çalışması.

Bakım sırasında kaldırılmış ataşmanlarda kalan hidrolik enerji ciddi risk taşır. Bu konuyu hapsolmuş (artık) enerji riskleri yazımızda ayrıntılı ele aldık.

Operatörün Günlük Fren ve Hidrolik Kontrolleri

Periyodik kontrol arasındaki uzun sürede arızaları erken yakalamanın yolu, operatörün vardiya başında yaptığı kısa kontrollerdir. Bu kontrollerde en az şunlara bakılmalıdır:

  • Hidrolik yağ ve fren yağı seviyeleri, makine altında yağ lekesi olup olmadığı.
  • Düşük hızda kısa bir fren denemesi ve park freninin tuttuğunun teyidi.
  • Gösterge panelinde fren basıncı ve hidrolik sıcaklık uyarılarının durumu.
  • Görünür hortumlarda sürtünme, şişme ve kaçak izi.

Operatörün fark ettiği bir anormalliği bildirebileceği basit bir kayıt sistemi, bakım ekibinin sorunu büyümeden ele almasını sağlar.

Sahada Sık Görülen Hatalar

  • Park freni arızalı olduğu için makinenin kova veya bıçak yere indirilerek "sabitlenmesi" ve bu durumun kalıcı hâle gelmesi.
  • Fren uyarı lambasının arızalı veya iptal edilmiş olması.
  • Emniyet valfi ayarının daha fazla güç elde etmek için yükseltilmesi.
  • Kaçak yapan hortumların bantla veya kelepçeyle geçici olarak onarılması.
  • Günlük operatör kontrol listesinin doldurulmaması veya formalite olarak doldurulması.

Bursa çevresindeki taş ocakları ve rampalı hafriyat sahalarında, uzun inişlerde frenlerin aşırı ısınması ek bir risk oluşturur; bu tür sahalarda fren soğutma ve rampa hız sınırlarının saha kurallarına eklenmesi önerilir. Şantiyedeki genel kaza örüntüleri için şantiyelerde iş makinesi kazalarının analizi yazımıza da göz atabilirsiniz.

İşverenin Sorumluluğu

6331 sayılı Kanun kapsamında işveren, iş makinelerinin periyodik kontrollerinin yaptırılmasından, tespit edilen kusurların giderilmesinden ve operatörlerin yetkin olmasından sorumludur. Kontrol raporunda kullanıma engel bir fren veya hidrolik kusuru belirtilmişse, makine kusur giderilip yeniden doğrulanana kadar sahada kullanılmamalıdır.

PRD TEST Olarak Nasıl Destek Veriyoruz?

İş makineleri periyodik kontrollerimizde fren sistemlerini ve hidrolik devreyi ilgili standartlar ve imalatçı talimatları doğrultusunda test ediyor, ölçüm sonuçlarını ve kusurları EKİPNET kayıtlı raporlarımızda açıkça belirtiyoruz.

Raporlarımızda kusurları öncelik seviyesine göre sınıflandırarak, bakım ekiplerinin hangi arızayı hangi aciliyetle ele alması gerektiğini net şekilde görmesini sağlıyoruz. Operatörlerin günlük kontrol alışkanlığı kazanması için de İSG eğitimlerimizde uygulamalı kontrol listeleri kullanıyoruz.