İnşaat şantiyeleri, maden sahaları ve altyapı projelerinde ekskavatör, loder, beko loder, dozer, silindir ve kaya kamyonu gibi iş makineleri, işin temposunu belirleyen ekipmanlardır. Aynı zamanda bu makineler, ağırlıkları, sınırlı görüş alanları ve güçlü hidrolik sistemleri nedeniyle ciddi yaralanma ve ölümlü kazaların önemli kaynaklarındandır. Şantiyelerde iş makinesi kazalarının analizi, bu kazaların tekrar eden örüntülerini anlamak ve önlemleri doğru noktaya yöneltmek için gereklidir.
Bu yazıda iş makinesi kazalarını türlerine göre ele alıyor, her birinin kök nedenlerini ve alınması gereken teknik, organizasyonel ve yasal önlemleri inceliyoruz. Amaç, kazaların "operatör dikkatsizliği" gibi yüzeysel açıklamalarla kapatılması yerine sistemsel nedenlerinin görülmesidir.
İş Makinesi Kazalarının Başlıca Türleri
Saha deneyimleri ve kaza incelemeleri, iş makinesi kazalarının büyük bölümünün birkaç ana başlık altında toplandığını gösterir:
| Kaza türü | Tipik senaryo | Temel kök nedenler | Öncelikli önlem |
|---|---|---|---|
| Yaya ezilmesi | Geri manevra veya kule dönüşü sırasında çalışana çarpma | Kör noktalar, yaya-makine trafiğinin ayrılmaması | Fiziksel ayrım, işaretçi, dönüş alanının bariyerlenmesi |
| Makine devrilmesi | Kazı kenarında, şevde veya yumuşak zeminde devrilme | Zemin değerlendirmesi eksikliği, eğim sınırlarının aşılması | Kazı kenarından güvenli mesafe, zemin kontrolü, ROPS ve emniyet kemeri |
| Kontrolsüz hareket | Eğimde fren tutmaması, park freni çekilmeden inilmesi | Fren bakımı eksikliği, prosedür ihlali | Periyodik fren testi, park prosedürü |
| Askıdaki ataşman altında kalma | Kaldırılmış kova veya bomun inmesi | Hidrolik çökme, mekanik destek kullanılmaması | Ataşmanın yere indirilmesi, emniyet desteği |
| Düşen cisim | Kayadan veya yükten parçaların kabine düşmesi | FOPS eksikliği, yükleme hatası | Uygun koruyucu kabin, yükleme alanına girişin kısıtlanması |
| Enerji hattı teması | Bom veya kovanın havai hatta yaklaşması | Hat tespitinin yapılmaması | Hat tespiti, güvenlik mesafesi, gerekirse enerjinin kesilmesi |
Kör Noktalar ve Yaya Güvenliği
Bir ekskavatör operatörünün görüş alanı, makinenin boyutu, kabin konumu ve bom nedeniyle sınırlıdır. Özellikle arka ve kabinin karşı tarafı çoğu makinede büyük ölçüde kör noktadır. Paletli ekskavatörlerde üst yapının dönüşü (slewing) sırasında karşı ağırlığın taradığı alan, yaya çalışanlar için en tehlikeli bölgelerden biridir. Bu alanda duran bir kişi, karşı ağırlık ile bir duvar, başka bir makine veya kazı şevi arasında sıkışabilir.
Kör nokta kazalarını önlemek için önlemler kontrol hiyerarşisine göre sıralanmalıdır:
- Ayırma: Makine çalışma alanı ile yaya yolları bariyer ve işaretlerle fiziksel olarak ayrılır; dönüş yarıçapı içindeki alana giriş yasaklanır.
- Mühendislik önlemleri: Geri görüş kameraları, ayna sistemleri, yakınlık algılama sensörleri ve geri vites uyarıları kullanılır.
- İşaretçi: Görüşün kısıtlı olduğu manevralarda, operatörle göz teması kuran ve standart el işaretlerini bilen bir işaretçi görevlendirilir.
- Görünürlük: Sahadaki tüm çalışanlar yüksek görünürlüklü yelek giyer.
- İletişim kuralı: Makineye yaklaşmak isteyen bir çalışan, operatörle göz teması kurup onay almadan tehlike bölgesine girmez.
Geri vites alarmı ve kamera, yaya ile makinenin aynı alanı paylaşmasını güvenli hâle getirmez. Şantiyelerde sürekli çalan alarmlar kısa sürede fark edilmez olur. Asıl önlem, yaya ve makine trafiğinin planlı olarak ayrılmasıdır.
Devrilme, Kazı Kenarları ve Zemin Göçmeleri
İş makinelerinin devrilmesi çoğu zaman zeminle ilgilidir. Kazı kenarına fazla yaklaşan bir makinenin ağırlığı, şevin kaymasına ve makinenin kazıya düşmesine yol açabilir. Gevşek hafriyat dolgusu, yağmur sonrası yumuşamış zemin veya eğimli arazide yan yatarak ilerleme de devrilme riskini artırır.
Yapı İşlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği, kazı işlerinde şev ve iksa önlemlerinin alınmasını, malzeme ve araçların kazı kenarından güvenli uzaklıkta tutulmasını ister. Bu kapsamda:
- Kazı kenarına yaklaşma mesafesi, zemin cinsi ve kazı derinliği dikkate alınarak belirlenmeli ve işaretlenmelidir.
- Makineler imalatçının belirttiği eğim sınırları içinde çalıştırılmalıdır.
- Devrilme riski olan makinelerde ROPS (devrilmeye karşı koruyucu yapı) bulunmalı ve operatör emniyet kemerini mutlaka takmalıdır.
Devrilme sırasında operatörü koruyan kabin yapıları, ancak emniyet kemeri takılıysa etkili olur. Kemersiz bir operatör, devrilme sırasında kabinden fırlayarak makinenin altında kalabilir. Bu konuyu ROPS ve FOPS kabin güvenliği yazımızda ayrıntılı ele aldık.
Fren ve Hidrolik Arızaları
Eğimli rampalarda yüklü ilerleyen bir kaya kamyonu veya loderin frenlerinin yetersiz kalması, ciddi sonuçlar doğurabilir. Benzer şekilde, bakım sırasında kaldırılmış bir kova veya bomun hidrolik kaçak nedeniyle aşağı inmesi, altında çalışan kişi için ölümcüldür. Bu arızaların çoğu ani değil, zamanla gelişen aşınma ve kaçakların sonucudur ve düzenli bakım ile periyodik kontrollerde tespit edilebilir.
Frenlerin ve hidrolik sistemlerin nasıl test edildiğini iş makinelerinde fren ve hidrolik testler yazımızda anlattık. Burada vurgulanması gereken nokta şudur: bakım veya arıza müdahalesi sırasında askıdaki ataşmanlar yere indirilmeli ya da imalatçının öngördüğü mekanik desteklerle emniyete alınmalıdır.
Şantiye Trafik Planı Nasıl Hazırlanır?
Yaya ezilmesi ve makine çarpışması kazalarının önlenmesinde en etkili organizasyonel araç, yazılı ve sahaya işlenmiş bir trafik planıdır. İyi bir trafik planı şu unsurları içerir:
- Giriş ve çıkış noktaları: Araç ve yaya girişlerinin mümkünse ayrı tutulması.
- Tek yönlü güzergâhlar: Geri manevra ihtiyacını azaltan dairesel veya tek yönlü araç yolları.
- Yaya yolları: Bariyerle ayrılmış, işaretlenmiş ve aydınlatılmış yaya güzergâhları.
- Yükleme ve boşaltma alanları: Kamyon yüklemesinin yapıldığı alanların tanımlanması ve bu alanlarda yalnızca yetkili kişilerin bulunması.
- Hız sınırları ve işaretler: Saha koşullarına uygun hız sınırlarının belirlenmesi ve levhalarla duyurulması.
- Güncelleme sorumluluğu: Şantiye ilerledikçe değişen güzergâhların kim tarafından ve ne sıklıkla güncelleneceğinin belirlenmesi.
Trafik planı, işe başlama eğitimlerinde ve günlük sabah toplantılarında çalışanlarla paylaşılmadığı sürece kâğıt üzerinde kalır. Özellikle yeni gelen alt işveren ekiplerinin plan hakkında bilgilendirilmesi ihmal edilmemelidir.
Kaza Analizi Nasıl Yapılmalı?
Bir iş makinesi kazasından sonra yapılan incelemenin amacı suçlu bulmak değil, kazanın tekrarını önleyecek sistemsel nedenleri belirlemektir. Etkili bir analiz şu adımları izler:
- Olay yerinin korunması ve kanıtların kaydedilmesi: Makinenin konumu, zemin durumu, görüş koşulları fotoğraflanır; tanık ifadeleri alınır.
- Ekipman durumunun incelenmesi: Frenler, hidrolik sistem, aynalar, kameralar ve uyarı sistemlerinin kaza anındaki durumu değerlendirilir; son periyodik kontrol raporu incelenir.
- Organizasyonel faktörlerin sorgulanması: Trafik planı, işaretçi görevlendirmesi, iş planlaması ve zaman baskısı ele alınır.
- Yetkinlik ve eğitim: Operatörün belgesi, makineye özgü eğitimi ve deneyimi değerlendirilir.
- Kök nedenlerin belirlenmesi: "Neden?" sorusu tekrarlanarak doğrudan nedenden sistemsel nedene ilerlenir.
- Düzeltici faaliyetlerin izlenmesi: Belirlenen önlemlerin uygulandığı ve etkili olduğu doğrulanır.
Analiz sonuçlarının şantiyedeki diğer ekiplerle paylaşılması, aynı kazanın başka bir makine veya vardiyada tekrarlanmasını önlemenin en etkili yollarından biridir.
İşverenin Yasal Yükümlülükleri
6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ve Yapı İşlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği, şantiyede iş makinesi kullanımına ilişkin çerçeveyi belirler. İşverenin başlıca yükümlülükleri şunlardır:
- İş makinelerini kapsayan risk değerlendirmesinin yapılması ve şantiye koşulları değiştikçe güncellenmesi.
- İş makinelerinin İş Ekipmanları Yönetmeliği Ek-III kapsamında periyodik kontrollerinin yaptırılması.
- Operatörlerin makine türüne uygun yetkinlik belgesine sahip olmasının ve işe özgü eğitim almasının sağlanması.
- Şantiye trafik planının hazırlanması ve uygulanması.
- Alt işverenlerle koordinasyon ve aynı alanda çalışan ekiplerin bilgilendirilmesi.
Periyodik kontrolü yapılmamış iş makinesinin kullanılması veya yetkin olmayan kişilere kullandırılması, 6331 sayılı Kanun kapsamında her yıl yeniden değerleme oranıyla güncellenen idari para cezalarına konu olabilir. Kaza durumunda bu eksiklikler, işverenin kusur değerlendirmesinde belirleyici rol oynar.
Bursa'daki kentsel dönüşüm projeleri ve OSB altyapı çalışmaları gibi dar ve yoğun şantiyelerde, makine ile yaya trafiğinin ayrılması özellikle zordur; bu tür sahalarda trafik planının günlük olarak güncellenmesi önerilir.
PRD TEST Olarak Nasıl Destek Veriyoruz?
İş makineleri periyodik kontrollerimizde fren sistemleri, hidrolik devre, koruyucu kabin yapıları, görüş ve uyarı donanımlarını ilgili standartlar doğrultusunda inceliyor, sonuçları EKİPNET kayıtlı raporlarla belgeliyoruz.
Operatörlerin yetkinliği için mesleki yeterlilik eğitimleri ve şantiye ekiplerine yönelik İSG eğitimleriyle, kazaların teknik olduğu kadar insan ve organizasyon boyutunu da ele almalarına destek oluyoruz.


