Maden ocakları, taş ocakları, hafriyat sahaları ve yıkım işlerinde iş makinesi operatörünün karşılaştığı en ağır riskler, makinenin devrilmesi ve kabinin üzerine ağır cisimlerin düşmesidir. Bu risklere karşı operatörün yaşam alanını koruyan mühendislik çözümleri ROPS ve FOPS kabin güvenliği yapılarıdır. Doğru tasarlanmış, bozulmamış ve emniyet kemeriyle birlikte kullanılan bu yapılar, devrilme ve düşen cisim kazalarında ciddi yaralanma riskini önemli ölçüde azaltır.

Ancak bu koruma, yapının orijinal ve test edilmiş hâline bağlıdır. Sahada kabine yapılan gelişigüzel değişiklikler, bu korumayı fark edilmeden ortadan kaldırabilir. Bu rehberde ROPS ve FOPS'un ne olduğunu, hangi standartlara dayandığını, periyodik kontrolde nasıl incelendiğini ve sahada en sık yapılan hataları ele alıyoruz.

ROPS ve FOPS Nedir?

ROPS: Devrilmeye Karşı Koruyucu Yapı

ROPS (Roll-Over Protective Structure – Devrilmeye Karşı Koruyucu Yapı), makinenin devrilmesi veya yan yatması durumunda operatörün bulunduğu alanın ezilmesini önlemek için tasarlanmış bir çelik yapıdır. Kabin şeklinde olabileceği gibi açık bir çerçeve (kafes veya tavan) biçiminde de olabilir.

ROPS'un temel mühendislik prensibi, devrilme sırasında ortaya çıkan enerjiyi kontrollü şekilde sönümlemektir. Yapı, belirli bir miktar plastik deformasyonla enerjiyi emecek, ancak operatörün etrafında tanımlanmış olan deformasyon sınır hacmine (DLV – Deflection-Limiting Volume) girmeyecek şekilde tasarlanır. DLV, oturan bir operatörü temsil eden ve ISO 3164 standardında tanımlanan bir hacimdir.

Toprak işleri makinelerinde ROPS için temel referans ISO 3471 standardıdır. Hidrolik ekskavatörler için ISO 12117-2 gibi makine tipine özgü standartlar da bulunur. Bu standartlar yapının yanal, dikey ve boylamasına yükler altında nasıl test edileceğini ve kabul kriterlerini tanımlar.

FOPS: Düşen Cisimlere Karşı Koruyucu Yapı

FOPS (Falling-Object Protective Structure – Düşen Cisimlere Karşı Koruyucu Yapı), kabinin üst kısmına düşebilecek kaya, malzeme veya yük parçalarına karşı operatörü korur. Temel referans ISO 3449 standardıdır ve iki koruma seviyesi tanımlar:

YapıKoruduğu riskTemel standartTipik kullanım alanı
ROPSDevrilme, yan yatmaISO 3471 (makineye özgü standartlarla birlikte)Dozer, loder, greyder, kaya kamyonu, silindir
FOPS Seviye IKüçük düşen cisimler (ör. tuğla, küçük beton parçaları, el aletleri)ISO 3449Genel inşaat işleri, bakım alanları
FOPS Seviye IIAğır düşen cisimler (ör. ağaç, kaya)ISO 3449Yıkım, taş ocağı, orman işleri
TOPSMini ve kompakt ekskavatörlerde yana devrilmeISO 12117Kompakt ekskavatörler
OPG (koruyucu ızgara)Ön ve üstten gelen cisimlerISO 10262Yıkım ve kırıcı ataşmanla çalışan ekskavatörler

Hangi koruma seviyesinin gerektiği, makinenin kullanım amacına ve sahadaki risklere göre belirlenir. Örneğin taş ocağında kırıcı ataşmanla çalışan bir ekskavatör için ön koruyucu ızgara ve üst koruma birlikte değerlendirilmelidir.

ROPS/FOPS Etiketi ve Belgelendirme

Standartlara uygun olarak test edilmiş ROPS ve FOPS yapıları üzerinde, kalıcı olarak takılmış bir tanıtım etiketi bulunur. Bu etikette genellikle imalatçı bilgisi, yapının model veya seri numarası, uyumlu olduğu makine modelleri, test edildiği standartlar ve yapının tasarlandığı en yüksek makine kütlesi yer alır.

Bu son bilgi özellikle önemlidir: makineye ağır ataşmanlar veya ek karşı ağırlıklar eklenerek toplam kütle etiketteki değerin üzerine çıkarılırsa, ROPS devrilme sırasında sönümlemesi gereken enerji tasarım değerini aşabilir. Makine Emniyeti Yönetmeliği (2006/42/AT) de devrilme ve düşen cisim riski bulunan makinelerde uygun koruyucu yapıların bulunmasını temel sağlık ve güvenlik gerekleri arasında sayar.

Bilgi

Etiketi okunamaz hâle gelmiş veya sökülmüş bir ROPS/FOPS yapısının hangi standarda ve hangi makine kütlesine göre tasarlandığı sahada doğrulanamaz. Periyodik kontrolde etiketin varlığı ve okunabilirliği ayrıca kontrol edilir.

Yapısal Bütünlüğün Bozulması: En Sık Görülen Hatalar

ROPS ve FOPS yapıları, belirli malzeme, kesit ve kaynak detaylarıyla test edilmiştir. Sahada yapılan değişiklikler bu dengeyi bozabilir. En sık karşılaşılan uygulamalar şunlardır:

  • Delik açma: Tepe lambası, anten, ayna, kamera veya klima montajı için yapı elemanlarının delinmesi.
  • Kaynak yapma: Ek braket, tutamak veya aksesuar için yapıya kaynak yapılması; kaynak ısısı malzemenin mekanik özelliklerini lokal olarak değiştirebilir.
  • Kesme ve çıkarma: Sıcak havada serinlemek veya görüşü artırmak için profillerin, kapı veya panellerin kesilmesi.
  • Hasarlı yapının düzeltilmesi: Devrilme veya darbe sonrası eğilen elemanların çekilerek ya da ısıtılarak doğrultulması.
  • Bağlantı elemanlarının değiştirilmesi: Kabin montaj cıvatalarının orijinalinden farklı kalite veya ölçüde cıvatalarla değiştirilmesi, eksik cıvata.
Uyarı

İmalatçının onayı olmadan ROPS veya FOPS yapısında yapılan delme, kaynak ve kesme işlemleri, yapının test edilmiş koruma özelliğini geçersiz kılabilir. Ek ekipman montajı gerekiyorsa imalatçının öngördüğü bağlantı noktaları veya onaylı montaj kitleri kullanılmalıdır.

Emniyet Kemeri Olmadan ROPS İşe Yaramaz

ROPS, operatörün devrilme sırasında koruma hacminin içinde kalacağı varsayımıyla tasarlanır. Emniyet kemeri takılı değilse operatör devrilme anında koltuktan fırlayabilir; kabinin içinde çarpabilir veya açık bir kapı ya da camdan dışarı savrularak makinenin altında kalabilir. Bu nedenle ROPS'lu makinelerde emniyet kemeri kullanımı, korumanın ayrılmaz bir parçasıdır.

Uygulamada emniyet kemeri takılmamasının nedenleri arasında sık in-bin yapılan işler, rahatsız veya hasarlı kemerler ve "kısa mesafe gideceğim" düşüncesi sayılabilir. İşverenin, kemer kullanımını eğitim, denetim ve gerektiğinde kemer takılmadan çalışmayı engelleyen sistemlerle desteklemesi önerilir.

Kiralık ve İkinci El Makinelerde Dikkat Edilecekler

Şantiyelerde kullanılan iş makinelerinin önemli bir kısmı kiralık veya ikinci eldir. Bu makinelerin geçmişi her zaman bilinmez: daha önce devrilmiş, kabini değiştirilmiş ya da farklı bir modele ait kabin takılmış olabilir. Makine sahaya alınmadan önce şu sorular yanıtlanmalıdır:

  • Kabin üzerindeki ROPS/FOPS etiketi makinenin model ve kütlesiyle uyumlu mu?
  • Yapıda sonradan yapılmış kaynak, delik veya düzeltme izi var mı?
  • Makinenin güncel periyodik kontrol raporu mevcut mu ve kabin yapısıyla ilgili bir kusur belirtilmiş mi?
  • Emniyet kemeri eksiksiz ve çalışır durumda mı?

Bu soruların yanıtı olumsuzsa, makinenin sahada kullanılmadan önce değerlendirilmesi ve gerekiyorsa kiralayan firmadan düzeltme istenmesi gerekir.

Periyodik Kontrolde ROPS ve FOPS Nasıl İncelenir?

İş makineleri, İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği Ek-III kapsamında en fazla yıllık periyodik kontrole tabidir. Bu kontrolde operatör koruma yapıları için şu adımlar izlenir:

  1. Etiket ve uygunluk kontrolü: ROPS/FOPS etiketinin varlığı, okunabilirliği ve makine modeli ile kütlesine uygunluğu doğrulanır.
  2. Yapısal gözle muayene: Direkler, kirişler ve tavan elemanlarında çatlak, eğilme, korozyon, delik, sonradan yapılmış kaynak veya kesme olup olmadığı incelenir.
  3. Bağlantı kontrolü: Kabin ile şasi arasındaki montaj cıvataları, titreşim takozları ve bağlantı braketlerinin eksiksiz ve sağlam olduğu kontrol edilir.
  4. Emniyet kemeri: Kemerin varlığı, kilidinin çalışması, kayışın aşınma ve kesik durumu ile bağlantı noktaları kontrol edilir.
  5. Kapı, cam ve koruyucu ızgaralar: Kapı kilitlerinin, acil çıkış düzeneğinin ve varsa ön koruyucu ızgaranın durumu değerlendirilir.
  6. Raporlama: Tespit edilen kusurlar, makinenin kullanılmasına engel olup olmadığına göre sınıflandırılarak raporlanır.

Kabin güvenliği, iş makinesinin genel güvenliğinin yalnızca bir parçasıdır. Fren ve hidrolik sistemlerin nasıl test edildiğini iş makinelerinde fren ve hidrolik testler yazımızda, şantiyedeki kaza örüntülerini ise şantiyelerde iş makinesi kazalarının analizi yazımızda ele aldık.

İşverenin Sorumluluğu

6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu kapsamında işveren, iş ekipmanlarının güvenli durumda tutulmasından ve periyodik kontrollerinin yaptırılmasından sorumludur. Kabine yapılan izinsiz değişiklikler, çoğu zaman operatörler veya saha bakım ekipleri tarafından iyi niyetle yapılır; ancak sonuçları açısından sorumluluk işverene aittir. Bu nedenle:

  • Makinelerde yapılacak her türlü değişikliğin bir onay sürecinden geçmesi,
  • Kiralık makinelerde teslim alırken kabin yapısının ve etiketinin kontrol edilmesi,
  • Operatörlere ROPS/FOPS'un işlevi ve kemer kullanımının önemi konusunda eğitim verilmesi önerilir.

Bursa ve çevresindeki taş ocakları ile büyük altyapı şantiyelerinde çalışan kiralık makinelerde, farklı sahalarda yapılmış kabin değişikliklerine sıkça rastlanabildiğinden teslim kontrolü ayrıca önem taşır.

PRD TEST Olarak Nasıl Destek Veriyoruz?

İş makineleri periyodik kontrollerimizde ROPS ve FOPS yapılarını etiket, yapısal bütünlük, bağlantılar ve emniyet kemeri açısından inceliyor; sahada yapılmış değişiklikleri ve bunların olası etkilerini raporlarımızda açıkça belirtiyoruz.

Operatörlere yönelik İSG eğitimlerimizde ise kabin koruma yapılarının nasıl çalıştığını ve kemer kullanımının neden vazgeçilmez olduğunu somut örneklerle anlatıyoruz.